Nobliści minionego stulecia 4

OCTAVIO PAZ – ur. 31 marca 1914 r. Mixoac (Meksyk).

Poeta i eseista meksykański.

Octavio Paz pasjonował się literaturą od najmłodszych lat. Po ukończeniu 17 lat, założył wspólnie z innymi początkującymi twórcami awangardowe pismo “Barandal”, gdzie publikował pierwsze wiersze. Zadebiutował dwa lata później zbiorem poezji Dziki księżyc (1933), lecz prawdziwą eksplozję literackiego talentu przyniósł rok 1937, kiedy opublikował aż trzy tomiki wierszy: No pasaran !, Człowieczy korzeń oraz W twym jasnym cieniu i inne wiersze o Hiszpanii. W 1938 r. założył grupę poetycką “Taller”, która stawiała sobie za zadanie “radykalną przemianę człowieka poprzez miłość i poezję”. W 1950 r. ukazuje się najsłynniejsze dzieło Paza, zbiór esejów Labirynt samotności, w którym twórca porusza najbardziej nurtujący go problem: tożsamości narodowej. Książka ta – zdaniem krytyków – odegrała tak wielką rolę w życiu kraju, że do dziś nie wiadomo, czy Labirynt ujawnił, czy też stworzył charakter meksykański. Szerokość jego zainteresowań jest ogromna; opublikował nawet esej Od tyłka do twarzy, poświęcony stosunkowi ludzi do ciała i seksu w różnych epokach, językach i kulturach. W 1968 r. pisze Posdatę, czyli uzupełnienie do Labiryntu samotności, twierdząc, że masakra była powtórzeniem azteckiego rytuału składania ofiar z ludzi na ołtarzu władzy – na dodatek w tym samym, co przed wiekami miejscu. Od 1970 r. redaguje nowy miesięcznik “Vuelta”, w którym – jak twierdzą zaprzyjaźnieni z nim publicyści – propaguje “nowoczesną świecką myśl prawicową”. Pismo należy do najbardziej opiniotwórczych w Ameryce Południowej. Octavio Paz nazywany jest w swoim kraju człowiekiem – instytucją. W 1976 r. Jorge Aguilar Mora rozpoczął jego biografię od słów: “Bogate eseistyczne i poetyckie dzieło Octavio Paza odegrało w ostatnich dwóch dekadach w Meksyku rolę decydującą”. Na dzieło składa się 35 tomów wierszy i esejów. Do najsłynniejszych należą m.in. Wolność na słowo (1960), Salamandra (1962), Małpa gramatyczna (1974), Z prochu jesteśmy: od romantyzmu do awangardy (1974) oraz Inny głos (1990). Poeta wielokrotnie wyróżniony był wysokimi nagrodami literackimi. W 1963 r. otrzymał Międzynarodową Nagrodę Poetycką, w 1977 r. meksykańską Premio Nacional de Poesia, w 1981 r. Nagrodę Cerwantesa – przyznawaną najwybitniejszym pisarzom posługującym się językiem hiszpańskim, w 1984 r. Nagrodę pokoju we Frankfurcie, w 1988 r. Nagrodę Alexisa de Tocqueville`a w dziedzinie eseju, wreszcie w 1990 r. – literacką Nagrodę Nobla.

NADINE GORDIMER – ur. 20 listopada 1923 r. Springs k. Johanesburga.

Powieściopisarka południowoafrykańska.

W 1949 r. ukazała się jej pierwsza książka – zbiór opowiadań Twarzą w twarz. Cztery lata później opublikowała pierwszą z serii powieści poświęconych problemowi segregacji rasowych w RPA – Puste dni. Nadine Gordimer uważana jest za twórczynię nowoczesnych powieści z tezą, nawiązujących do tradycji XIX – wiecznej literatury angielskiej. Ową “tezą”, jest sprzeciw wobec nierówności rasowych i społecznych oraz wezwanie do braterstwa wszystkich ludzi. Do najsłynniejszych utworów należy wydana w 1958 r. powieść Świat obcych ludzi, w której autorka ukazuje w jaki sposób apartheid zatruł. Gordimer pisała nie tylko o RPA, ale również o innych krajach afrykańskich i ich problemach. Do książek poświęconych tym problemom należy powieść Gość honorowy (1970), której sens oddać można jednym zdaniem: “nie o taką Afryką walczyliśmy”. W 1974 r. pisarka została wyróżniona nagrodą Bookera za powieść Konserwatystka. Pięć lat później opublikowała powieść Córka Burgera, która podobnie jak Świat obcych ludzi – została zakazana przez cenzurę RPA. W utwór wmontowuje m. in. Fragmenty autentycznych dyskusji politycznych. Podkreśla przez to, w jak dalekim stopniu decyzje władz determinują świadomość i zachowanie się ludzi. W nowej powieści Opowieść mojego syna (1990) pisarka poruszyła bardziej uniwersalny temat niż dotychczas – ukazuje całkowitą nieprzemakalność człowieka wobec człowieka, wszelkie powiązania, rodzinne czy uczuciowe, okazują się z czasem tylko pozorami.

W 1991 r. Nadine Gordimer uhonorowana zastaje literacką Nagrodą Nobla. Niektóre gazety pytały w nagłówkach: “Literacka czy pokojowa!”. Pisarka była bowiem członkinią Afrykańskiego Kongresu Narodowego, a w RPA rozpoczęły się właśnie reformy, mające na celu zniesienie apartheidu. Protestując przeciwko takim insynuacjom sekretarz Komitetu Noblowskiego, profesor Sture Allen zauważył: “Nadine Gordimer zajmuje się działalnością polityczną, a jej pisarstwo ma wartość niezależną”. Ostatecznej odpowiedzi udzielił John Branville, pisząc na łamach “New York Review of Books”: “gdyby Nadine Gordimer nie istniała, należałoby ją wymyślić: jest idealną kandydatką Nagrody Nobla – prestiżowa i jednocześnie zaangażowana, biała pisarka, mieszkająca w Południowej Afryce, która spędziła życie walcząc z apartheidem.”

DEREK WALCOTT – ur. 1930 r. St Lucia (Małe Antyle).

Poeta i dramaturg karaibsko – brytyjski.

Debiutował w 1948 r. zbiorem 25 wierszy, który wydał za własne pieniądze. W latach 1956-1979 pisał sztuki dramatyczne, z których najbardziej znane to Odyseja oraz Ostatni karnawał, ale nie przyniosły mu takiego uznania i popularności jak wiersze. Twórczość poetycka Walcotta to synteza elementów anglo – amerykańskich i europejskich z karaibskimi, nie tylko w stylistyce, gdzie autor łączy wpływy Whitmana, Nerudy czy Saint-John Perse`a, lecz również w treści, gdzie “zdanie Mandelsztama krąży (…) wśród ugorów Oklahomy, a zagłada Indian podczas konkwisty porównywana jest do holocaustu Żydów w Europie. Od początku lat osiemdziesiątych Walcott jest wykładowcą na Amerykańskich Uniwersytetach m.in. Columbia, Boston Uniwersity czy Harvard. Najsłynniejszym utworem Walcotta jest wydany w 1990 r. ogromny, bo aż 325 – stronicowy poemat, napisany w całości tercyną pt. Omeros, który przyniósł autorowi miano odnowiciela gatunku epickiego. Ten monumentalny epos, wzorowany na antycznej “Odysei”, opowiada o wędrówce dwóch karaibskich rybaków do mitycznej krainy ich przodków – Afryki. Łącząc starożytną tradycję z wielokulturowym folklorem Indii Zachodnich, tworzy jednocześnie własną mitologię karaibską. Po opublikowaniu Omerosa Walcott nazwany został “Homerem Karaibów”. W 1988 r. wyróżniony został najwyższą nagrodą, jaką może otrzymać poeta z krajów należących do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, mianowicie Złotym Medalem Królowej za Poezję, choć – jak zauważył krytyk londyńskiego “Timesa” – Walcott w Wielkiej Brytanii nigdy nie był zaliczany do wiodących poetów i dramaturgów. Nic więc dziwnego, że kiedy w 1992 r. uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla, zareagował ze zdziwieniem “Dlaczego ja?”, później zaś dodał: “Najważniejsze jest to, że literatura Indii Zachodnich zyskała międzynarodowe uznanie”. Zdaniem wielu obserwatorów była to rzeczywiście bardziej nagroda dla tego rejonu geograficznego niż dla konkretnego twórcy. W 1992 r. obchodzono bowiem pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

TONI MORRISON – ur. 1931 r. Lorrain (Ohio).

Powieściopisarka i eseistka amerykańska.

Zadebiutowała w 1970 r. powieścią The Bluest Eyes. W utworze tym opisała alienację murzyńskiego dziecka w społeczeństwie dyskryminującym innych za odmienny kolor skóry. Krytyka chwaliła tę książkę za “ epicką siłę, błyskotliwe dialogi i pełne ekspresji, bogate opisy czarnej Ameryki”. Kolejne powieści Toni Morrison to: Sula (1973), Pieśń Salomonowa (1977) – uznana Książką Roku w Stanach Zjednoczonych, Tar Baby (1983) oraz Ukochana (1987), za którą pisarka wyróżniona została Nagrodą Pulitzera i Nagrodą Roberta Kennedy’ego. W 1986 r. napisała nigdy nie wydany dramat pt. Śpiąca mrówka, poświęcony Martinowi Lutherowi Kingowi. Dziełami tymi autorka udowodniła, że – obok Ralpha Waldo Ellisona oraz Richarda Wrighta – należy do najwybitniejszych ciemnoskórych pisarzy XX wieku w Ameryce Północnej. O ile inni twórcy murzyńscy starali się bronić zagrożonej świadomości narodowej, ona zawsze próbowała ją stwarzać. Ameryka jej książek to Ameryka Murzynów. W najsłynniejszym utworze pisarki Pieśni Salomonowej, która jest sagą ubogiej czarnej rodziny w typowym mieście USA, nie pojawił się ani jeden biały bohater. Część krytyków wskazuje tu na zgodność poglądów pisarki z czarnoskórym twórcą Johnem Oliverem Killeusem, który twierdził, iż kultura murzyńska to “ prawdziwa kultura Stanów Zjednoczonych”. W swoich książkach Morrison często odwołuje się do murzyńskiego folkloru afrykańskiego. Jest feministką. W 1992 r. wydała powieść Jazz oraz zbiór esejów Grając w ciemnościach, gdzie pisała m.in. “moja praca wymaga ode mnie zastanowienia się nad tym, na ile mogę być wolna jako afrykańsko – amerykańska pisarka i naszym całkowicie zdeterminowanym przez płeć, seks i rasę na świecie”.

W 1993 r. Toni Morrison uhonorowana została literacką Nagrodą Nobla za to, że w powieściach charakteryzujących się siłą wizji literackiej i poetyckich wartości, przedstawia najważniejsze problemy amerykańskiej rzeczywistości. 

KENZABURO ÖE – ur.1935

Prozaik i eseista japoński

Ukończył studia romanistyczne (1954-59) na Uniwersytecie Tokijskim. Debiutował jako nowelista. Zainteresowaniu egzystencjalizmem dał wyraz pisząc powieści Hojność umarłych (1957), Ludzie – owieczki (1958) i Zdobycz (1958), za którą otrzymał Nagrodę Akutagawy. Wraz z Kaiko Takeshi został uznany za wybitnego wyraziciela postaw pokolenia dojrzewającego w czasie wojny w Korei (1950-53) – młodych bohaterów przedstawiał w sytuacjach ostatecznych, w konfrontacji z chorobą, poniżeniem, wojną i śmiercią. Najgłośniejsze utwory końca lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w.: Sprawa osobista (1964) i Futbol ery Manen (1967), noszą piętno bolesnego doświadczenia osobistego, a mianowicie wychowania syna urodzonego z wadą mózgu. Niemal w całej późniejszej twórczości przewija się wątek odpowiedzialności za pielęgnację niedorozwiniętego chłopca i poczucie zagrożenia egzystencji w epoce atomowej: Powódź sięga mej duszy (1973). Gra symultaniczna (1979) ukazuje historię japońskiego społeczeństwa alternatywnego, które w rozwoju wybrało drogę harmonii z przyrodą (w formie sześciu listów z Meksyku do siostry na Sikoku ). Uznanie krytyki przyniosły mu również powieści: Zapiski piuchrunera (1967), Kobiety słuchające drzewa deszczowego (1982), Przebudź się nowy człowieku (1983), List do niezapomnianego miasta (1987), Spokojne życie (1990). Trylogię pt. Gorejące zielone drzewo (1993-95) autor nazwał swą ostatnia powieścią. Öe jest autorem wielu tomów esejów i szkiców, m.in. Uroczyste przechodzenie po linie (1965), Notatki z Hirosimy (1965), Notatki z Okinawy (1970), Ci, którzy wyrażają siebie (1985), Definicja życia (1985). Pisze w nich o doświadczeniach, a także o podstawowych problemach współczesności, a przede wszystkim o moralnej odpowiedzialności za bliskich oraz za ludzkość. Pisze językiem drapieżnym, rozbijającym szablony poprawnej japońszczyzny, zachowującym bezład panujący w psychice niepewnych swego jutra bohaterów. Na polski jego utwory – poza powieścią Sprawa osobista, przełożono z angielskiego przez Z. Uhmynowską – tłumaczył głównie M. Wańkowicz.

W 1994 r. Kenzaburo Öe uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za całokształt twórczości literackiej, poruszającą ważne problemy życiowe. 

SEAMUS HEANEY – ur. 1839 r.

Poeta irlandzki.

Zadebiutował dwoma tomami – Śmierć naturalisty (1966) i Drzwi w ciemność (1964) – wyznaczały one wiejską przestrzeń dzieciństwa. Wbrew tytułowi debiutu, Heaney trzymał się tradycyjnego “naturalistycznego” punktu widzenia, lokując od początku w bogatym w XX w. Nurcie “poezji natury”, na przecięciu tradycji wyrosłej. Nasycone zmysłowym, konkretem wiersze wychodziły zwykle od jakiejś pojedynczej anegdoty albo wspomnienia, a precyzyjny opis wskazywał na zależność między “adramatycznym ” mikrokosmosem wsi a światem konfliktów i napięć rozgrywających się na zewnątrz. Dwa następne tomy – Wyjście z zimy (1972)i Północ (1975) zasłynęły przede wszystkim jako książki, w których Heaney odkrył dla siebie nowy temat: bagno. Bagno, za sprawą swych “konserwujących” właściwości, stało się u Heaneya rezerwuarem historii i czasu przeszłego, a jednocześnie – łącznikiem z czasem teraźniejszym. Opis konkretnych “ludzi z bagien ”, utopionych przez swoich współplemieńców przed dwoma tysiącami lat i dzięki bagnu zachowanych w doskonałym stanie, to u Heaneya tylko punkt wyjścia. Detaliczna ewokacja “Człowieka z Tollund” potrzebna jest Heaneyowi po to, by w dalszej części poematu związać zaprzeszłość Iutlandi z teraźniejszością Irlandii, wskazać na iunctim między plemiennym rytuałem kary śmierci w epoce żelaza a krwawym bezprawiem XX wieku. Na początku wiersza Heaney obiecywał sobie podróż do Aarhus w Danii( gdzie w muzeum będzie mógł zobaczyć “Człowieka z Tollund”), kończy zaś poemat, a zarazem swoją geopolityczno – historyczną analogię – strofą najczęściej bodaj przytaczaną w poezji irlandzkiej ostatniego ćwierćwiecza. Bagno jest również składnikiem konstrukcji tytułowego “mitu Północy”, obejmującego u Heaneya całą Europę Północną. Do najważniejszych zbiorów Heaneya z lat późniejszych należą m. in. Praca w polu (1979), w którym poeta, nie tylko wierszem Elegia, oddaje hołd swemu zmarłemu przyjacielowi, Robertowi Lowellowi; Wyspa i jej stacje (1984) ze swym poematem tytułowym i cyklem liryków o królu Sweeneyu, czy wreszcie Lampka głogu (1987). Przedostatnią, być może najwybitniejszą książką poetycką Heaneya jest Widzenie rzeczy (1991). W 1996 r. opublikował tomik wierszy Poziom ducha. Hwaney jest też autorem trzech tomów esejów literackich: Absorbujące zajęcia. Wybór prozy z lat 1968 – 1978 Żądy języka. Wybór prozy z lat 1978 –1987 Zadośćuczynienie przez poezje. Wykłady oksfordzkie (1995).

WISŁAWA SZYMBORSKA – ur. 2 lipca 1923 r. w Bninie k. Kórnika.

Poetka polska.

Debiutowała w 1945 r. wierszem Szukane słowa. Jej pierwszy tomik poetycki zatytułowany Dlaczego żyjemy ukazał się w 1952 r. Od tego czasu wydała osiem kolejnych tomików. Ostatni pt. Koniec i początek opublikowała w 1993 r. Wisława Szymborska związana z redakcją krakowskiego “Życia literackiego” jest znana również z zamieszczonych w nim, a później zebranych w formie książkowej felietonów nazwanych Lektury nadobowiązkowe. Wisława Szymborska jest laureatką wielu nagród, z których przypomnieć wypada Nagrodę Goethego (1991), i Nagrodę Herdera (1995), otrzymała również nagrodę polskiego PEN – Clubu w 1996 r. Uniwersytet Poznański uhonorował ją w 1995 r. tytułem doktora honoris causa. Szymborska stanowi fenomen, i zagadkę: skromna, zamknięta, dyskretna i wyciszona, elektryzuje czytelnika. Prostota jej wierszy skutecznie opiera się objaśnieniom badaczy i bezbłędnie trafia w błysk współczesnego odbiorcy. Poetka nawiązuje kontakt z publicznością ponad głowami krytyków, bez pomocy mass – mediów. Należy do pokolenia, którego głównym doświadczeniem młodości było piekło lat II wojny światowej. I choć sprawami tymi zajmuje się mało, jest autorką znakomitego wiersza Obóz głodowy pod Jasłem. Do najbardziej znanych tomów poetyckich Szymborskiej należą: Wołanie do Yeti (1957), Sto pociech (1967), Wielka liczba (1976). Człowiek w utworach Szymborskiej nie podlega prawom biologii i nieuchronnością historii, jest istotą bezbronną i omylną, podlegającą wyobcowaniu i niespełnieniu, stale zagrożoną w swych ludzkich nadziejach z trudem porozumiewającą się z innymi. Jej wiersze łączą w sobie urok igraszki słownej i dowcipu z powagą, co spowodowało wielką popularność czytelniczą w Polsce, jak i w kilkunastu krajach świata, gdzie były tłumaczone.

Akademia Szwedzka przyznała Wisławie Szymborskiej literacką Nagrodę Nobla. W uzasadnieniu tej decyzji napisano, że nagrodzono poezję, która z ironiczną precyzją pozwala wydobyć historyczny i biologiczny kontekst fragmentów ludzkiej rzeczywistości. Nagroda Nobla dla polskiej poetki nie była niespodzianką. Od lat należała do grona ścisłych jej faworytów. Jej poezja znalazła uznanie nie tylko krytyków literackich i badaczy literatury, lecz również czytelników, co nie zawsze idzie w parze.

DARIO FO – ur. 1926 r.

Reżyser, dramatopisarz, aktor włoski.

W latach pięćdziesiątych Dario Fo założył wraz z żoną i kilkoma aktorami zespół teatralny; dali się poznać jako silnie zaangażowani politycznie, w parafiach ogłaszane były ostrzeżenia przed oglądaniem ich sztuk. Fo spełniał rolę autora tekstów, reżysera, scenarzysty, aktora; wraz ze swoją trupą wystawiali komiczne przedstawienia tam, gdzie dało się to robić. Wielką popularność przyniosły mu występy w telewizyjnym show “Conzonisima”. W 1968 r. założył nowy zespół “Stowarzyszenie Nowa Scena”, przemianowany później na “Kolektyw teatralny Komuna”. Był on od początku silnie związany z włoską partią komunistyczną; Fo pisał sztuki właśnie pod kątem działalności tego zespołu. Dario Fo wyraźnie nawiązywał do wizji teatru społecznie zaangażowanego, podobnej do tej, którą realizował Brecht. Ogromna w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych popularność Dario Fo zaczęła ostatnio słabnąć; stała się coraz bardziej dinozaurem odchodzącej epoki. Dopiero przyznanie mu Nagrody Nobla w dziedzinie literatury ożywiło znów atmosferę wokół jego osoby, stał się znów obiektem ataków. Jest on jednym z wielu autorów, którego sztuki są cenzurowane; i to nie na komunistycznej Kubie Fidela Castro, a w demokratycznych Włoszech. Tytuły jego sztuk są czasem prowokujące Seks, Dziękuję, troszeczkę spróbuję. Do najważniejszych sztuk Dario Fo należą: Mistero Buffo, Przypadkowa śmierć anarchisty, Pogrzeb pracodawcy. W Polsce wystawiano między innymi sztuki Archaniołowie, Nie graj w bilard, Siódme – mniej kradnij, Restauracja pryncypała.

W 1997 r. Akademia Szwedzka zafundowała nam totalny szok, laureatem literackiej Nagrody Nobla został nie wymieniany w gronie faworytów nawet we Włoszech, Dario Fo. W uzasadnieniu wyboru napisano, że spotkało go to wyróżnienie za odwagę w kreowaniu tekstów, które jednocześnie bawią, angażują i otwierają przed odbiorcą nowe perspektywy oraz nawiązanie do tradycji średniowiecznych kuglarzy, chłostanie władzy i przywracanie godności najbardziej upokorzonym. Nazwano Dario Fo prawdziwym błaznem – z jak najbardziej pozytywnym znaczeniem tego terminu. Gustaw Herling Grudziński powiedział “że Akademia Szwedzka ośmieszy się przyznając Nagrodę Nobla Dario Fo … Nie jest on żadnym prawdziwym pisarzem, ani poetą ”.

JOSE SARAMAGO – ur. 1922 r.

Pisarz portugalski.

Kariera pisarska tego najbardziej znanego na świecie prozaika portugalskiego jest dość nietypowa, gdyż sławę zdobył dopiero w wieku sześćdziesięciu lat, kiedy po dwu zbiorach wierszy i felietonów oraz tomie opowiadań opublikował swoją trzecią powieść Baltazar i Blimunda (1982). W Portugalii miała ona już ponad 20 wydań, została też przetłumaczona na wiele języków i posłużyła jako libretto opery pt. Blimunda. Po światowym sukcesie Baltazara i Blimundy Saramago co dwa lata wydawał nową powieść. Każda stawała się wydarzeniem, przysparzając mu tyluż wielbicieli, co krytyków. Jego pisarstwo można traktować jako przykład postmodernistycznej dekonstrukcji narracji; mamy tu do czynienia z nakładaniem się na siebie mowy zależnej, niezależnej i pozornie zależnej, przemieszczaniem planów czasowych, a także połączeniem rzeczywistości i fantazji. Saramago posługuje się różnymi technikami intertekstualnymi; cytat literacki lub cytat “z rzeczywistości”, bywa wmontowany w narracje, pojawia się dyskurs metaliteracki, odniesienia do własnych utworów. Tematyka większości utworów osadzona jest w realiach dawnej Portugalii. Nie są to jednak tradycyjne powieści historyczne, gdyż pisarz nie tyle odtwarza, co dokonuje rozrachunków z rodzimą przeszłością i mitami narodowymi, traktując je z ironicznym dystansem, wprowadzając elementy parodii i fantastyki. Powieści Baltazar i Blimunda, Rok śmierci Ricarda Reisa (1984), Historia oblężenia Lizbony (1989) można uznać za typowe przykłady postmodernistycznej powieści metahistorycznej. Utwory te, w których rodzima historia jest traktowana ludycznie i humorystycznie, budzą jednak znacznie mniej kontrowersji niż dzieła dotyczące tematyki religijnej – zresztą słabsze artystycznie – takie jak powieść Ewangelia według Jezusa Chrystusa (1991) czy sztuka teatralna Długie życie Franciszka z Asyżu (1987). Najnowsze utwory Saramago to sztuka In Nomine Dei (1993), której część osnuta jest na historii walk religijnych w Niemczech w okresie Reformacji, dzienniki Zeszyty z Lanzarote (1994) oraz powieść Esej o ślepocie (1995). Na język polski powieści Saramago tłumaczyli m.in. C. Długosz i E. Milewska.

W roku 1998 Jose Saramago otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

GÜNTER GRASS – ur. 16 października 1927r. w Gdańsku.

Prozaik, poeta i dramaturg niemiecki.

Najgłośniejszy autor niemiecki po II wojnie światowej. Członek grupy 47. Debiutował tomem wierszy Die Vorzüge der Viudhühner (1956), napisał też kilka sztuk teatralnych zbliżonych w swej poetyce do teatru absurdu. Wielką międzynarodową sławę zyskał jednak dopiero dzięki powieści Blaszany bębenek (1959), stanowiącej pierwszą część tzw. gdańskiej trylogii, na którą składają się ponadto: opowiadanie Kot i mysz (1961) oraz powieść Psie lata (1963). W utworach tych łącząc naturalistyczny zmysł obserwacji z surrealistyczną wyobraźnią ukazał, nie stroniąc od tematów i scen najdrażliwszych, groteskową panoramę niemieckiej historii od połowy lat dwudziestych, zwłaszcza zaś karykaturalnie zdeformowany obraz zachowań klasy średniej, dając świadectwo, spustoszeniom, jakich okres faszyzmu dokonał w psychice Niemców. Gdańska trylogia przynosi radykalne zakwestionowanie wszelkich wartości: historia jawi się w niej jako absurd, życie jako farsa, ludzie jako prymitywni głupcy. Jej bohaterami są outsiderzy, którzy broniąc swej odmienności zmuszeni są walczyć samotnie z potwornym, zuniformizowanym światem. Ich anarchiczny bunt wyraża protest autora przeciwko wszelkim ideologiom i organizacją przeciwko wszelkim ideologiom i organizacją, przeciwko porządkowi i dyscyplinie jako odpowiedzialnym za nieludzką rzeczywistość.

W sztuce Plebejska próba powstania (1966) skrytykował intelektualistów uciekających przed konkretnym działaniem politycznym w świat artystycznych fikcji. Zmianę jego zapatrywań dokumentują także powieść Pod miejscowym znieczuleniem (1969) oraz esej – reportaż Z dziennika ślimaka (4971), gdzie – w formie oszczędnej i wyważonej – wiedzie spór i z potocznym radykalizmem, z totalitaryzmami wszelkiej maści. Do prozy nieokiełznanej wyobraźni i językowej wirtuozerii powrócił zadziwiającej epickim rozmachem, powieści Turbot (1977), książce obejmującej całość historii ludzkości, ale ukazującej ją od strony nieoficjalnej. Jest to bowiem powieść o naturze i mechanizmach historii, ale także o rywalizacji płci, o miłości i zwłaszcza o jedzeniu. W powieści Spotkanie w Telgte (1979), opisującej fikcyjne spotkanie poetów niemieckiego baroku i zawierającej mnóstwo aluzji do współczesności, potwierdził potrzebę istnienia literatury. Do motywów i postaci Blaszanego bębenka nawiązał w znacznie jednak słabszej – mimo, zastosowania sprawdzonych, zwłaszcza w Turbinie, chwytów literackich – powieści Szczurzyca (1986), utworze przynoszącym katastroficzną wizę nastania ery szczurów. Najnowszym jego utworem jest powieść Wróżby kumaka (1992).

Dodaj komentarz

Filed under pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych

Musimy pisać po polsku. Rozmowa z prof. Barbarą Skargą

Barbara Skarga – ur. 1919r. Studiowała filozofię na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Podczas tajnego nauczania brała udział w seminariach prowadzonych m. in. przez Henryka Elzenberga, Tadeusza Czeżowskiego. W czasie wojny była żołnierzem Armii Krajowej, organizowała i prowadziła łączność konspiracyjną. Aresztowana w 1944 r., spędziła 10 lat w radzieckich łagrach i na zsyłce. Po powrocie do kraju ukończyła studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. W 1995 r. za tą samą działalność w AK, jak również późniejsze zasługi dla polskiej kultury została uhonorowana Orderem Orła Białego. W roku 1961 obroniła doktorat. Habilitację uzyskała sześć lat później, zaś tytuł profesora zwyczajnego w 1998 r. Prowadziła i prowadzi działalność w wielu stowarzyszeniach i instytucjach naukowych: jako członek i założyciel Towarzystwa Krzewienia i Rozwoju Nauki, członek i korespondent PAU, przewodnicząca Komitetu Nauk Filozoficznych PAN. Do tej pory prowadzi seminarium filozoficzne w IFiS PAN. Z jej inicjatywy i pod jej kierunkiem ukazało się 5 tomów Przewodnika po literaturze filozoficznej XX wieku. Jest redaktorem naczelnym pisma Etyka. Napisała m. in.: Narodziny pozytywizmu polskiego 1831-1864, Comte, Kłopoty intelektu. Między Comte a Bergsonem, Granice historyczności, Tożsamość i różnica. W ostatnim czasie ukazały się eseje O filozofię bać się nie musimy.


– W jednym z wywiadów powiedziała Pani, że w Polsce jest kilku zdolnych filozofów. Jak w związku z tym ocenia Pani poziom filozofii w Polsce?
– Jest paru naprawdę bardzo zdolnych filozofów. Co z nich wyrośnie, tego jeszcze nie wiem, ale, rzeczywiście, oni budzą nadzieję, gdyż ich książki są znaczące. Jak już ktoś napisał, mając trzydzieści parę lat książkę, która się liczy, to jest nadzieja, że z niego coś będzie. Tacy młodzi zdolni ludzie pracują w Krakowie, Warszawie, Poznaniu i na pewno gdzie indziej. To już nie jest młodzież. To są ludzie dzisiaj już po habilitacjach, niektórzy zostali profesorami, mając lat czterdzieści, czterdzieści dwa – to jest bardzo młody wiek na profesurę tytularną, nie uniwersytecką.

– A jak wygląda polska filozofia w otoczeniu filozofii uprawianej w innych krajach. Czy jest widoczna na tle światowej filozofii?
– Nie widać jej w ogóle i to nie dlatego, aby była mniej interesująca. Dzieli nas szalona bariera językowa i to ona nas gubi. Śledząc literaturę Zachodu, można się przekonać, i to z łatwością, że niektóre nasze książki nie tylko nie są gorsze od tych, które wychodzą na Zachodzie, lecz znacznie ciekawsze. Znam takie książki, które, gdyby były przetłumaczone na język angielski albo niemiecki, zyskałyby poważny aplauz. Niestety, nie mamy pieniędzy, by je tłumaczyć, a bardzo trudno jest znaleźć kogoś, odpowiednie wydawnictwo, które by ryzyko podjęło. I tak stwierdzenie, że powinno się czytać dzieła w oryginalnym języku autora, w zasadzie słuszne, obraca się przeciwko nam. Raczej trudno wymagać, by język polski był znany na Zachodzie nawet przez małe grona zainteresowanych. A filozof z trudnością pisze w obcym sobie języku.
Tak bowiem już jest, że język w filozofii jest niezmiernie ważną rzeczą, ale język w innym sensie. Język jest sposobem wyrażania myśli. Otóż my Polacy musimy pisać po polsku. Kiedy my piszemy po francusku lub po angielsku – to nie jest to. To po prostu nie siedzi w nas, bo to nie są nasze języki. Można napisać pracę matematyczną, czy krótki referat z biologii po angielsku, ale niestety – tam, gdzie chodzi o interpretację, a interpretacja związana jest ściśle z językiem, my musimy używać polskiego języka. On nas inspiruje, on zawsze coś przed nami otwiera. I to jest właściwie przyczyna, że nasi młodzi i nie tylko młodzi nie są znani. Ostatnim naszym naprawdę znanym na świecie filozofem był Ingarden, ale był on niemal dwujęzyczny, w sposób naturalny pisał także po niemiecku.

– W dzisiejszych czasach naznaczonych kulturą masową, nurtem postmodernizmu, relatywizmu charakteryzującego się wielością interpretacji, pojawia się pytanie o wartości i ich stałość, czy raczej może zmienność.
– To zbyt poważne zagadnienie, aby je poruszać w takim ad hoc podjętym wywiadzie. Odsyłam do swych prac, a wydaje mi się, że napisałam na ten temat dostatecznie dużo. Mogę tylko zaznaczyć, że nie lubię tego słowa „wartość”, ale czy może istnieć społeczeństwo, w którym nie ceniono by pewnych starych greckich, czy rzymskich cnót, takich jak chociażby uczciwość? Społeczeństwo, w którym nie ceni się danego słowa, w którym pozwala się na wszelkiego rodzaju kłamstwa i uważa się, że kłamstwo to coś niesłychanie pozytywnego, znajduje się w stanie równowagi chwiejnej. Jeżeli w społeczeństwie nie krzewią się takie podstawowe ludzkie cnoty, które wyrosły z doświadczenia współżycia ludzkiego – przez wieki tworzone i utrwalane – to można wątpić, czy będzie porządnie funkcjonowało? Zdrowy rozsądek nam mówi, do tego nie trzeba żadnej filozoficznej czy moralnej teorii, że w społeczeństwie, w którym wszystko wolno, a wiec panuje kompletny relatywizm, ma miejsce absurd i chaos. Bądźmy konsekwentni, głosząc skrajny relatywizm usprawiedliwiamy tych, którzy mówią: skoro mi się tak podoba, to dlaczego bym nie mógł ukraść, albo nawet zabić? Gdzieś powinny być granice. Jakbyśmy tych granic nie nazwali. Jeżeli chcemy współżyć z sobą, a nie zjadać się wzajemnie. Pamiętać jednak trzeba, że ten zdrowy rozsadek ma skłonności do uproszczeń i dogmatyzmu. Zdać się tylko na niego nie można. Racje bywają rozmaite i należy je analizować i ważyć. Granice są potrzebne, ale z drugiej strony nie wyobrażam sobie świata podporządkowanego jakiejś jednej doktrynie moralnej lub prawnej. Wiemy, że próbowano taki świat stworzyć i wiemy, co z niego wynikło.

– Czy rola filozofii się zmieniła. Jaka powinna być?
– Rola filozofii! Zadają Państwo pytania, na które odpowiedź wymagała by całego tomu. Po pierwsze, co jest jej rolą? Na ten temat dyskutowano od wieków i poglądy w tej materii niezmiernie się zmieniały wraz z pojęciem filozofii samej. Historia zaś pojęcia filozofii nader jest długa, sięga starożytności. Jak je rozumiano w XX wieku? Także rozmaicie. Nie zapominajmy, że wiek XX to wiek tak różnych autorów jak Bergson, Husserl, Heidegger, Jaspers, czy Bunge, Putnam i inni. Dodajmy do nich Derridę i Rortyego. Mieszanka niemal wybuchowa. Jedni widzieli w filozofii podstawę wszelkich nauk, inni moc myślenia, jeszcze inni ogłaszali jej koniec. Jedno jest pewne. Jakby filozofia nie była rozumiana zmusza do myślenia, do stawiania pytań. I ta sprawa jest istotna.
Pytają mnie Państwo o moich mistrzów. Nie mam ich. Nie idę niczyimi śladami. Pytają mnie Państwo jeszcze, co może czekać filozofię przed momentem jednoczenia się z Europą, jak gdyby Europa była czymś obcym i dalekim, jakby jej twórczość była obca. Wszakże ta twórczością żywimy się od wieków, i żywić się będziemy. Można zaryzykować twierdzenie, że młody człowiek w Polsce zna lepiej Heideggera lub Derridę niż polskich autorów. To ci obcy są modni, na ich temat pisze się doktorskie prace. Po wejściu do Unii jedna tylko rzecz może się zmienić, dostępne się staną obce Uniwersytety. Zdolniejsi mogą więc opuścić kraj, tym razem nie dla zarobku, lecz kontaktu z innymi. I tak być powinno. Filozofia jest ponad krajami i narodami.

Rozmawiali:
Marek Smug, Anita Pacholik-Żuromska
© EIDOS 2001

Dodaj komentarz

Filed under artykuły, eseje

Nobliści minionego stulecia 3

CZESŁAW MIŁOSZ – ur. 30 czerwca 1914 r. Szetejnie (Litwa).

Poeta i eseista polski.

Debiut poetycki Miłosza nastąpił w 1930 r., kiedy na łamach pisma “Alma Mater Vilnensis” opublikował wiersze: Kompozycja i Podróż. Trzy lata później ukazał się jego pierwszy tomik poetycki Poemat o czasie zastygłym. W tym samym roku wspólnie ze Zbigniewem Folejewskim wydał Antologię poezji społecznej. W 1936 r. poeta opublikował zbiór poetycki Trzy zimy, w którym dał wyraz swoim doznaniom o charakterze metafizycznym. W czasie II wojny światowej wydał tomik poezji Wiersze oraz antologię poezji antyfaszystowskiej Pieśń niepodległa (1942). W 1945 r. doczekał się druku swoich poezji w tomie Ocalenie. Znalazły się w nim wiersze pisane podczas wojny. W 1953 r. wydał głośną książkę Zniewolony umysł, gdzie analizował przyczyny flirtu pisarzy polskich z komunizmem. W tymże roku opublikował też powieść Zdobycie władzy oraz zbiór poetycki Światło dzienne. W wydanym w 1957 r. Traktacie poetyckim dokonał rewizji dziejów XX – wiecznej poezji polskiej. Kolejny utwór, Rodzinna Europa (1958) był w większym stopniu adresowany do czytelnika zagranicznego niż polskiego. W 1957 r. wydał tom esejów i przekładów poezji pt. Kontynenty oraz otrzymał nagrodę miesięcznika “Kultura”, a w roku następnym nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. W 1962 r. wydał studium krytyczne o Stanisławie Brzozowskim Człowiek wśród skorpionów oraz zbiór poetycki Król popiel i inne wiersze. Trzy lata później ogłosił kolejny tomik poezji Gucio zaczarowany, a w 1967 r. wyróżniony został nagrodą literacką im. Mariana Kistera w Nowym Jorku. W 1969 r. poeta opublikował zbiór esejów o tematyce amerykańskiej Widzenia nad Zatoką San Fransisco oraz tom poezji Miasto bez imienia, w którym odchodzi od klasyczno – romantycznej wersyfikacji na rzecz wiersza biblijnego. Trzy lata później wydał tom szkiców literackich Prywatne obowiązki. W 1974 r. Miłosz opublikował tom wierszy Gdzie słońce wschodzi i kędy zapada.

W 1980 r. Czesław Miłosz uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla, gdzie scharakteryzowano go jako artystę języka, który w życiu pełnym prób i zawiedzionych nadziei użył swoich wyjątkowych talentów i moralnej odwagi, aby przedstawić wymowny komentarz na temat naszej epoki. Po uzyskaniu Nagrody Nobla aktywność twórcza poety wcale nie zmalała. Wydawał nowe tomiki poetyckie, takie jak: Hymn o perle (1982), Nieobjęta ziemia (1984), Kroniki (1987), czy Dalsze okolice (1991).

ELIAS CANNETTI – ur. 25 lipca 1905 r. Ruszczuk (Bułgaria).

Poeta i dramaturg austriacki.

W wieku 14 lat napisał sztukę wierszem pt. Junius Brutus. W 1935 r. opublikował swoją jedyną powieść Auto da fe. Zyskała ona uznanie Thomasa Manna oraz Hermana Brocka, ale wśród czytelników przeszła bez większego echa. Główny bohater powieści kończy swoje życie samobójstwem, ponieważ jak mówiła matka Canettiego, “ten co kryje się przed rzeczywistością, nie zasługuje na to żeby żyć”. Poświęciwszy się całkowicie literaturze, twórca zajął się początkowo dramatopisarstwem i wydał dwie sztuki: Wesele (1932) oraz Komedię próżności (1934), które zapowiadały rychłe nadejście teatru absurdu. Utrzymana w tej konwencji będzie też jego powojenna sztuka Oznaczeni, opowiadająca o społeczeństwie, gdzie wszyscy znają dokładnie datę swojej śmierci. Aktywność twórcza pisarza na wiele lat ustała. On sam podsumowuje tak ten okres milczenia: “Moją pracą były w tym czasie głównie badania nad korzeniami faszyzmu (…), Aby zrozumieć to co się stało, by dociec nie tylko fenomenu czasu, ale i jego najgłębszych początków i najdalszych powikłań zabroniłem sobie wszelkiej pracy literackiej”. Efektem wieloletnich badań było opublikowanie w 1960 r. największego dzieła Canettiego, studium erudycyjnego Masa i władza, w którym dokonał “antropologicznej, historycznej, socjologicznej i psychologicznej analizy i klasyfikacji typowych postaw i zachowań mas ludzkich ujawniających się na styku między rządzącymi i rządzonymi”. W 1968 r. publikuje wrażenia z podróży po Algierii w książce Głosy Marrakeszu. Rok później wydaje studium Jeszcze jeden proces Kafki: listy do Felicji, gdzie dowodzi, że uczucie autora “Tomiku” do jego ukochanych kobiet rodziło się i rosło dziki słowu. W latach następnych pisze szkice i eseje, które zawiera w tomach: Przyszłość rozłupana (1972), Władza i przeżycie (1972) oraz Szumienie słów (1975). W roku 1974 publikuje zbiór prozatorski Nauszny świadek, nawiązujący przekornie do “charakterów ” Teofrasta. W roku 1977 pisarz wydaje pierwszą część swojej literackiej autobiografii z lat 1905-37 pt. Ocalony język ,której następnymi częściami będą: Pochodnia w uchu (1980) oraz Gra oczu (1985). Canetti wyróżniony był wieloma prestiżowymi nagrodami, m.in., Literacką Nagrodą Wiednia (1966), Nagrodą im. Georga Bűchnera (1972) czy Nagrodą Franza Kafki (1980).

Najcenniejszą w jego dorobku jest jednak literacka Nagroda Nobla, którą otrzymał w 1981r. za utwory, odznaczające się światopoglądowym bogactwem i siłą artystyczną. 

GABRIEL GARCIA MARQUEZ – ur. 6 marca 1928 r. Aracataca (Kolumbia).

Prozaik kolumbijski.

Swoją pierwszą opowieść opublikował w gazecie “Espectador”. Pisanie artykułów do gazety traktował bardzo serio, ale już wówczas marzył o napisaniu wielkiej powieści, do czego przymiarką była wydana w 1955 r. Szarańcza. Rok wcześniej zasłynął serią reportaży pt. Opowieść rozbitka, która wydana później w formie książkowej zamieniła się w przygodową mikropowieść. W 1961 r. ukazała się jego powieść Nie ma kto pisać do pułkownika, a niedługo potem zbiór opowiadań Pogrzeb Mama Grande (1962). Światowy sukces przyniosła mu jednak opublikowana w 1967 r. powieść Sto lat samotności, która od razu stała się międzynarodowym bestsellerem. Peruwiański pisarz Mario Vargas Llosa nazwał ją “literackim trzęsieniem ziemi”, a Pablo Neruda określił ją jako “największe wydarzenie w literaturze hiszpańskojęzycznej od czasów > Don Kichota < Cervantesa”. Utwór ten przedstawiając sagę rodu Buendia z wioski Macondo, jest jednocześnie syntezą dziejów Ameryki Południowej, napisaną w stylu, który znawcy literatury okrzyknęli “realizmem magicznym”. Choć powszechnie powieść ta uznawana jest za biblię gatunku, polski krytyk Adam Elbanowski uważa, że jest ona raczej “antypowieścią realizmu magicznego”, prowadzącą subtelną grę literacką z innymi pisarzami południowoamerykańskimi: Borgesem, Carpentierem, czy Cortazarem. W 1975 r. ukazała się kolejna głośna powieść Marqueza pt. Kronika zapowiedzianej śmierci, nazywana również “magicznym reportażem”. W 1985 r. Gabriel Garcia Marquez wydał znakomitą powieść Miłość w czasie zarazy, a w 1989 r. powieść Generał w labiryncie, poświęconą wielkiemu bojownikowi o wolność Ameryki i dyktatorowi, Simonowi Bolivarowi.

W 1982 r. Gabriel Garcia Marquez uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za powieści i opowiadania, w których fantazja i realizm łączą się w złożony świat poezji, odzwierciedlającej życie i konflikty całego kontynentu. W swojej mowie noblowskiej pisarz opowiedział o wyzysku rdzennej ludności Ameryki Południowej. Jeszcze w tym samym roku ukazała się książka Zapach gujawy, będąca wywiadem – rzeką, jaki z laureatem przeprowadził inny kolumbijski twórca, Plinio Apuleyo Mendora. Wypowiadając się na temat swojego rodowodu artystycznego, Gabriel Garcia Marquez powiedział “Życie codzienne w Ameryce Łacińskiej świadczy o tym, że rzeczywistość obfituje w nadzwyczajne zjawiska…Historia Karaibów jest wypełniona magią”.

WILLIAM GOLDING – ur. 19 września 1911 r. Saint Columb Minor (Kornwalia),zm. 19 czerwca 1933 r. Falmouth (Kornwalia).

Prozaik angielski.

Swoje pierwsze utwory William Golding zaczął pisać w wieku siedmiu lat. Jednak radykalną zmianę w życiu Goldinga przynosi rok 1954, w którym ukazuje się jego powieść Władca much. Szybko książka ta została bestsellerem najpierw w Anglii, później w Ameryce. Jej nakład osiągnął liczbę ponad 4,5 miliona egzemplarzy, i Peter Brook na podstawie książki nakręcił w 1963 r. głośny film pod tym samym tytułem. Z dnia na dzień nikomu nie znany bliżej Brytyjczyk stał się jednym z najpoczytniejszych pisarzy świata. Władca much to powieść o pesymistycznej wymowie. Golding opowiada historię grupy dzieci – robotników na bezludnej wyspie, które bez pomocy dorosłych muszą zorganizować sobie życie i tworzą społeczność rządzącą się prawami przemocy. Obraz ten krytycy uznali za parabolę dziejów ludzkości, a zarazem pełne przenikliwości studium zła. Kolejna powieść Goldinga pt. Spadkobiercy, która ukazała się w 1955 r. polemizowała z “Zarysem historii” George’a Herberta Wellsa i jego optymistyczną wizją cywilizacji. Spadkobiercy przedstawiają upadek człowieka neandertalskiego, którego zastępuje homo sapiens, przy czym ten pierwszy gatunek jest łagodny, szczery i niewinny, a drugi – okrutny i morderczy. Ideę “walki o przetrwanie” prezentują też kolejne powieści Goldinga: Marcin Złodziej (1956) i Siła bezwładu (1959). Za najdojrzalszy utwór pisarza uchodzi jednak wydana w 1964 r. Wieża, w której ukazane są “dramaty i konflikty moralne społeczności średniowiecznego miasta (Salisbury) wznoszącego katedrę w ekstatycznym zbiorowym porywie”. Od tej pory twórczość Goldinga rozwija się dwoma nurtami: metafizycznym i socjalnym. Ten pierwszy, którego przykładem jest Widzialna ciemność (1978), przyniósł mu uznanie zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, ten drugi – z powieścią Ryty przemiany (1980) – popularność w Anglii. W 1984 r. Golding napisał powieść Papierowi ludzie, w której przedstawił pojedynek znanego pisarza z krytykiem literackim, który próbuje napisać biografię tego pierwszego. Książkę tę uznano za rozprawę z krytyką literacką, która na podobieństwo entomologii czyni z twórców unieruchomione szpilkami motyle.

W 1983 r. William Golding otrzymał literacką Nagrodę Nobla za powieści, które pomagają zrozumieć warunki funkcjonowania człowieka we współczesnym świecie. 

JAROSLAV SEIFERT – ur. 23 września 1901 r. Żiżkov k. Pragi, zm. 10 stycznia 1986 r. Praga.

Poeta czeski.

Debiutował jako poeta proletariacki w 1921 r. tomem Miasto we łzach. W podobnym nastroju utrzymany był także jego drugi zbiorek Sama miłość (1923), gdzie znalazły się liryki o rewolucji, przedstawiające wizje “ nowego wspaniałego świata”. Następne jego tomiki – Na falach radiotelegrafii (1925), Słowik śpiewa marnie (1926) i Gołąb pocztowy (1929) – reprezentują kierunek zwany poetyzmem, którego Seifert był głównym przedstawicielem w literaturze czeskiej. Nurt ten wyrażał fascynację rozwojem cywilizacyjnym oraz rytmem wielkiego miasta i był “ sztuką życia i użycia”. Przyjmując postawę epikurejską, Seifert traktował wiersz jako grę i zabawę. W 1937 r. wydał elegię Osiem dni. Lata trzydzieste przynoszą zasadniczy zwrot w twórczości poety, która zaczyna się wyróżniać śpiewną melodyjnością, klasyczną strofą, refleksyjnym liryzmem, a jej głównym motywem staje się heraklitejska zaduma nad upływającym czasem, który twórca usiłuje zatrzymać w pełnych tęsknoty obrazach z dzieciństwa i wspomnieniach przeżyć miłosnych. Do tego śpiewno – klasycznego nurtu w twórczości Seiferta należą m.in. tomiki: Jabłko z podołka (1933), Ręce Wenus (1936), Żegnaj wiosno (1937), Poszedł w świat ubogi malarz (1949), Pieśń o Wiktorce (1950), Mozart w Pradze (1951), Petrin (1951), Mama (1954), Chłopiec i gwiazdy (1956). Ten rodzaj poezji czeski liryk uprawiał zarówno przed II wojną światową jak o po jej zakończeniu, natomiast w latach wojny w jego utworach pojawiła się tematyka narodowa i patriotyczna, jak w zbiorach: Ubrana w światło (1940), Wachlarz Bożeny Niemcowej (1940), Kamienny most (1941) i Hełm ziemi (1945). Napisany w 1965 r. Koncert na wyspie stanowił dla wieku poważne zaskoczenie. Seifert porzucił bowiem swój śpiewny klasycyzm na rzecz niepoetyckiego pozornie dyskursu, którego głównym motywem jest zbliżająca się śmierć. W mrocznym nastroju utrzymane są także jego kolejne tomiki: Kometa Halleya (1967), Odlewanie dzwonów (1967), Pomnik moru (1971), Parasol z Piccadilly (1967), Być poetą (1983). Poeta wydał również książkę wspomnieniową Wszystkie skarby świata (1981).

W 1984 r. Jaroslav Seifert jako pierwszy czeski pisarz wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za twórczość przenikniętą zmysłowością, otwartością i bogactwem kreatywnej fantazji, która daje obraz ludzkiej niezłomności i wielostronności.

CLAUDE SIMON – ur. 10 października 1913 r. Tanariva (Madagaskar).

Prozaik francuski.

Swoją pierwszą powieść pt. Szuler Simon napisał w 1941 r., a wydał w 1945 r. Dwa lata później opublikował autobiografię Trudne sytuacje, po której ukazały się kolejne jego powieści: Guliwer (1952), Święto wiosny (1954), Wiatr albo próba rekonstrukcji ołtarza barokowego (1957), Trawa (1958). W utworach tych pisanych pod wpływem Faulknera, Prousta i Conrada, centralnym motywem są zjawiska ze sfery czasowej, a zwłaszcza – historia . W 1961 r. opublikował powieść pt. Droga przez Flandrię, w której stworzył obraz “czasu historycznego” przez nałożenie na siebie dwóch warstw narracji: obiektywnej i subiektywnej. Podobną metodą Simon posłużył się w następnej powieści Pałac (1962), w której wykorzystał swoje przeżycia z wojny domowej w Hiszpanii. Kolejna powieść Historia (1967) – otrzymała nagrodę Medicis, natomiast Bitwa nad Farsalą (1969) wywołała gwałtowną reakcję części krytyki. Malarstwu poświęcił swoją kolejną książkę Ślepy Orion (1970), której tytuł zaczerpnął z głośnego płótna Poussina. Do nowego sposobu czytania zapraszał Simon w swoich kolejnych utworach, takich jak: Ciała – przewodniki (1971), Tryptyk (1973), Nauka o rzeczach (1975), Georgiki (1981) czy Warkocz Bereniki (1983), który po raz pierwszy ukazał się w 1966 r. Eksperymentalna proza Simona, na określenie której krytycy używają najczęściej przymiotników “amorficzna, plazmowata, magmowata”, jest bardzo trudna i wymaga kilkukrotnego czytania , jeżeli pragnie się uchwycić wszystkie sensy misternie utkanej akcji. W 1987 r. pisarz opublikował powieść Akacja oraz – po wizycie w ZSSR na zaproszenie Michaiła Gorbaczowa – mikropowieść Zaproszenie.

W 1985 r. Claude Simon wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za połączenie w swej twórczości porządków: poetyckiego i malarskiego, a także za głębokie zrozumienie roli czasów w przedstawieniu człowieka. Decyzja ta spotkała się z zaskoczeniem nie tylko na świecie, ale i w samej Francji, gdzie pisarz był nie tylko nieznany, co raczej nieczytany. Wyróżnienie zadziwiło nawet fachowców, którzy podkreślali stopień trudności jego pisarstwa i wyraźne wypisanie tendencji neoawangardowych w literaturze europejskiej. Tymczasem Jacques Henric, pisząc o obojętności jaką u czytających Francuzów budzi twórczość Simona, zauważył: “Dla pisarza mojego pokolenia smutek epoki polega na tym, że niewielu poprzedników podziwiać możemy bez żadnych zastrzeżeń. Podziwiać za twórczość, lecz również za postawę artysty”.

WOLE SOYINKA – ur. 13 lipca 1934 r. Abeokute (Zachodnia Nigeria).

Dramaturg, prozaik i poeta nigeryjski piszący po angielsku.

W 1954 r. Soyinka pod wpływem swojego promotora, którego w teatrze fascynowała ceremonialność oraz nawiązanie dialogu z przeszłością, postanawia połączyć tradycje teatru europejskiego z rytualnymi inscenizacjami plemienia Jorubów. Pisze wtedy dwie pierwsze sztuki – Mieszkańcy błot oraz Lew i perła – poświęcone walce “nowego” ze “starym” w Afryce. W 1965 r. publikuje swoją pierwszą powieść pt. Tłumacze, która przyniosła mu uznanie na całym świecie. Opowiada w niej o demoralizacji i korupcji młodych elit nigeryjskich, które nie mogą dać sobie rady z budowaniem niepodległego państwa w świeżo wyzwolonym kraju. W następnym roku jego książka Droga otrzymuje Grand Prix na I Światowym Festiwalu Sztuki Murzyńskiej w Dakarze. W czasie wojny zostaje oskarżony o zmowę z powstańcami i skazany na 27 miesięcy więzienia. Po wyjściu na wolność w październiku 1969 r. publikuje Wiersze z więzienia, które podobnie jak wiersze z kolejnego tomiku poetyckiego Wrota lochu z 1972 r., będą jedynymi utworami pisanymi w języku Joruba, pozostała twórczość Soyinki powstała w języku angielskim. W tym samym roku pisarz publikuje w Anglii i Ameryce swoje wspomnienia z więzienia zatytułowane Człowiek umarł. Pisze kolejne sztuki teatralne, a w 1973 r. wydaje drugą powieść Czas anomii. W 1975 r. Soyinka zostaje redaktorem czasopisma “Transition” w stolicy Ghany – Akrze, ale jeszcze w tym samym roku wraca do kraju i rozpoczyna wykłady z języka angielskiego na uniwersytecie w Ifie. W ciągu kilku miesięcy wydaje zbiór esejów Mit, literatura i świat afrykański, w których mówi o partnerstwie kultur afrykańskiej i europejskiej, oraz wystawia głośną sztukę Śmierć i królewski jeździec. W 1977 r. ma miejsce premiera jego Opery Wonyosi, opartej na motywach “Opery za trzy grosze” Brechta i wyśmiewającej rzekomy rozkwit Nigerii po odkryciu złóż ropy naftowej. W następnych latach Wole Soyinka prowadzi ożywioną działalność polityczną, pedagogiczną oraz teatralną. W 1989 r. wydał tomik poezji zatytułowany Ziemia Mandeli, który poświęcił przebywającemu wówczas w więzieniu przywódcy Afrykańskiego Kongresu Narodowego, Nelsonowi Mandeli.

W 1986 r. Wole Soyinka uhonorowany zostaje jako pierwszy pisarz afrykański literacką Nagrodą Nobla.

JOSIF BRODSKI – ur. 24 maja 1940 r. Leningrad.

Poeta i eseista rosyjski.

W 1963 r. napisał Wielką elegię dla Johna Donne’a, w której – jak pisze jego polski tłumacz – “ aria na jednej strunie wyrosła w potężną bachowską fugę ”. Utwór ten włączony został do debiutanckiego zbioru Wiersze i poematy, który wydany został w 1965 r. w Stanach Zjednoczonych. W 1970 r. ukazał się na Zachodzie drugi tomik Brodskiego Postój na pustyni. Na emigracji ukazały się takie jego zbiorki poetyckie jak: Koniec pewnej epoki (1977), Część mowy (1977), Nowe stance do Augustyny (1982), Elegie rzymskie (1982) i Urania (1987). Cechująca się szlachetną powściągliwością, dużym wyrafinowaniem intelektualnym oraz subtelną ironią poezja ta czerpie ze źródeł metafizycznych. Istota sztuki, według Brodskiego, polega na podporządkowaniu sobie prawdy, a poezja stanowi echo twórczości Słowa – Lagosu. Jak pisał Czesław Miłosz: “Jest to poezja filozoficzna, nosząca piętno tego, co Goethe uważał za najwyższe studium w duchowym rozwoju jednostki: >szacunku< ”. Według Miłosza twórczość rosyjskiego poety fortyfikuje człowieka w obliczu zagrażającego mu świata. Brodski dokonał zasadniczego przełomu w literaturze rosyjskiej, wprowadzając do niej wiersz biały na wysokim poziomie artystycznym. Dotychczas ze względu na swą niezwykłą melodyjność język rosyjski był jakby stworzony do poezji rymowanej, co widać zresztą w najbardziej muzykalnym utworze Brodskiego, Młodzień elegii dla Johna Donne’a. Oprócz zbiorów wierszy poeta wydał również sztukę teatralną Marmur (1984) oraz tom eseistyczny Mniej niż jeden (1986). Eseje pisał Brodski po angielsku. Głośnym echem w świecie odbiła się jego polemika z czeskim pisarzem Milanem Kunderą na temat roli Rosji w Europie.

W 1987 r. poeta otrzymał literacką Nagrodę Nobla za uniwersalne wartości całokształtu twórczości literackiej, odznaczające się jasnością myśli i poetycką siłą. Rzecznik radzieckiego MSZ, Ginnadij Gierasimow oświadczył jeszcze tego samego dnia, że dzieła Brodskiego zostaną wkrótce opublikowane w ZSRR, zauważył jednak, że Komitet Noblowski dokonuje niekiedy “dziwnych wyborów”. W 1933 r. Josif Brodski gościł w Polsce, gdzie otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

NADŻIB MAHFUZ – ur.1912 r. Kair.

Prozaik egipski.

Pisarzem postanowił zostać po przeczytaniu przygodowej książki Riddera Hagganda “Kopalnie króla Salomona”. Pierwsze kroki literackie stawiał w 1938 r. jako tłumacz utworów pisarzy angielskich. Po raz pierwszy zyskał rozgłos w Egipcie po opublikowaniu w 1946 r. powieści historycznej Chan al-Chalili. Całe życie i twórczość Mahfuza związane są z Kairem. Przez wiele lat Mahfuz pracował jako felietonista największego dziennika kairskiego “Al-Ahram”. Opublikował wtedy powieść Złodziej i psy, gdzie krytykował naserowski socjalizm w Egipcie. Największą sławę przyniosła mu opublikowana w latach 1956-57 trylogia, której poszczególne tomy mają za tytuły nazwy kairskich uliczek: Bajna-al-Kastajani, Kasr-a-Szank oraz Al Sukkarija. W utworze tym opartym na motywach autobiograficznych, pisarz przedstawił losy trzech pokoleń muzułmańskiej rodziny – od powstania nowoczesnego Egiptu w 1919 r. aż do rewolucji pułkownika Nasera – czyniąc jednocześnie ze starego Kairu, w którym rozgrywa się akcja powieści, “swoisty mikrokosmos, w którym przedstawia zasadniczy dramat współczesnego świata”. Najbardziej kontrowersyjnym utworem Mahfuza są Dzieci naszej ulicy (1959) – powieść o Bogu, Kainie, Ablu, Mojżeszu, Jezusie i Mahomecie, w której na końcu Bóg umiera, a nauka triumfuje. Została ona przez kairski uniwersytet AL-Ahazar uznana za bluźnierczą, a arabskie wydania drukowane są jedynie w Libanie i Jordanii. Pomimo ataków Mahfuz jest niezwykle popularny w krajach arabskich. Powszechnie uważa się go za ojca arabskiej powieści. Stworzył on najobszerniejsze w tym języku, współczesne dzieło prozatorskie, obejmujące 32 powieści, 14 tomów opowiadań oraz 30 scenariuszy filmowych. Prozaik egipski, Yusuf Idris tak o nim mówi: “Jego dyscyplina wewnętrzna jest oszałamiająca. Pisywał codziennie przez 50 lat z wyjątkiem czwartków i piątków, kiedy to spotykał się z przyjaciółmi w kawiarniach odwiedzanych przez intelektualistów. Był uważnym słuchaczem, lecz sam mówił niewiele. Mahfuz tak strzegł życia prywatnego, że przez wiele lat nawet jego bliscy przyjaciele nie wiedzieli, gdzie mieszka i czy jest żonaty”.

W 1988 r. Nadżib Mahfuz uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla, przede wszystkim za jego kairską Trylogię. Na wieść o werdykcie jury powiedział: “Gratuluję Egipcjanom, że jeden z ich maluczkich zdobył wielką nagrodę”. Profesor literatury arabskiej Robin Ostle z uniwersytetu w Oxfordzie mówi o nim: “To wielki gawędziarz. Jeden z największych gawędziarzy naszych czasów na świecie – na tym polega sekret jego geniuszu. Jest wspaniałym humorystą…”.

JOSE CAMILO CELA – ur. 11 Maja 1916 r. Iria Flavia de la Coruma (Galicja).

Prozaik hiszpański.

W 1942 r. wydał powieść Rodzina Pascala Duarte, która przyniosła mu światowy rozgłos, i która po “Don Kichocie” Cervantesa jest dziś najczęściej czytanym utworem literatury hiszpańskiej. Rodzina Pascala Duarte jest powieścią o gwałcie i przemocy jako niezbywalnych elementach hiszpańskiego życia. W sposób pełen okrucieństwa, obsceniczności, a nawet cynizmu pokazuje, że przemoc jest wynikiem ludzkiej słabości i bezradności, a nie siły i wiary w swoje racje. Idee polityczne – według niego – mają jedynie usprawiedliwić przemoc. Cela sukces swojej powieści tłumaczył właśnie brakiem ideologiczności oraz “nazywaniem rzeczy po imieniu” w społeczeństwie posługującym się na co dzień aluzjami. Zdaniem krytyków Rodzina Pascala Duarte spełnia dla Hiszpanów funkcję seansu psychoanalitycznego i przez to, że opowiadała o wojnie domowej, sytuując się ponad podziałami, pomagała w pojednaniu narodowym. Powieść została potem zekranizowana. W następnych latach pisarz pracował jako dziennikarz dla redakcji “Informaciones”. Sporo wówczas jeździł po Hiszpanii i z wędrówek tych przywiózł cykl relacji, wydany w książce Podróż do Alkarii (1948). Nobilitując w nich literaturę podróżniczą, pisarz odkrywał przed Hiszpanami egzotykę własnego kraju, opisując zakątki, w których nic się nie zmieniło od czasów Velazgneza czy Goui. Ten nurt twórczości kontynuował Cela w książkach Żydzi, muzułmanie i chrześcijanie (1956), Pierwsza podróż andaluzy – jaka (1959) i Nowa podróż do Alkarii (1985). W 1951 r. ukazuje się kolejna powieść Ul, przynosząc pisarzowi popularność na świecie. Bohaterem zbiorowym tego utworu jest społeczność wyniszczonego wojną domową Madrytu. Podobny wątek wykorzystał Cela w noweli Święty Kamil 1936 (1969). W 1968 r. wydał dwutomowy Słownik intymny, a później Encyklopedię erotyczną i Słownik erotyczny. Pisał również powieści, opowiadania, eseje i reportaże. W 1982 r. wydał kolejną głośną powieść Mazurek dla dwóch nieboszczyków, po opublikowaniu której krytycy piszą, że stworzył nowy styl literacki zwany “tremendyzmem”. Kierunek ten odznacza się jednocześnie makabrycznością, burleską, czarnym humorem, komiczną deformacją i groteskową obscenicznością.

W 1989 r. Jose Camilo Cela uhonorowany zastaje literacką Nagrodą Nobla za bogatą i mocną prozę, która, z powściągliwym współczuciem ukazuje bezbronne istnienie człowieka.

Dodaj komentarz

Filed under pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych

Nobliści minionego stulecia 2

ALEKSANDER SOŁŻENICYN – ur. 11 grudnia 1918 r. Kisłowodzk (Północny Kaukaz).

Prozaik rosyjski.

Zadebiutował powieścią pt. Jeden dzień Iwana Denisowicza, która przedstawiała 24 godziny z życia przeciętnego więźnia w łagrze stalinowskim. Utwór zrobił niesamowitą furorę nie tylko w Związku Radzieckim, ale i na świecie. Autora zaczęto porównywać nawet do Dostojewskiego (“Wspomnienia z domu umarłych”). W roku następnym pisarz opublikował w “Nowym Mirze” kolejne głośne opowiadania: Zdarzenie na stacji Kreczetowka oraz Zagroda Matriony. Ostatnim utworem Sołżenicyna, opublikowanym w Związku Radzieckim było opowiadanie Zachar Kalita (1966). Jego kolejne utwory – powieści: Krąg pierwszy i Oddział chorych na raka – ukazały się w 1968 r. na Zachodzie, gdzie cieszyły się wielką popularnością. Pierwsza z nich opowiada o specjalnym więzieniu dla naukowców, podobnym do tego, w którym przebywał pisarz, a jej tytuł nawiązywał do kręgów piekła z “Boskiej komedii” Dantego. Druga powieść również osnuta na motywach autobiograficznych, przedstawiała życie pacjentów w klinice dla cierpiących na raka, a jej głównym tematem była walka człowieka ze śmiercią. W 1972 r. w Londynie ukazała się powieść Sierpień czternastego, zamierzona jako pierwszy odcinek wielkiej epopei pt. Czerwone koło, mającej rozmachem dorównać, a nawet przewyższyć “Wojnę i pokój” Tołstoja. Tematem tego cyklu jest Rosja z lat 1912-17, a właściwie jak to określił sam Sołżenicyn: “tragiczna historia o tym, jak Rosjanie sami zniszczyli swoją przeszłość i swoją przyszłość”. W 1973 r. został opublikowany rękopis Archipelag GUŁag. Była to wielka monumentalna praca, w której autor – z filozoficznym dystansem i drobiazgowością kronikarza – korzystając z doświadczeń własnych oraz dwustu osób, z którymi rozmawiał, przedstawił przez pryzmat obozów koncentracyjnych nie istniejącą oficjalnie część historii państwa radzieckiego. Choć z czasem dzieło zwykło się traktować jako dokument epoki i świadectwo oskarżenia systemu totalitarnego, utwór ten odznacza się także wysokimi walorami literackimi. W 1976 r. pisarz wydał powieść Lenin w Zurychu a następnie ukończył trzeci tom Archipelagu GUŁag (1976).

W 1970 r. Aleksander Sołżenicyn wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za siłę moralną, zaczerpniętą z tradycji wielkiej literatury rosyjskiej. Władze ZSRR uznały to za “akt wrogi politycznie wobec państwa radzieckiego”.

PABLO NERUDA – ur. 12 lipca 1904 r. Chile, zm. 23 września 1973 r. Santiago.

Poeta chilijski.

W 1921 r. Neruda za wiersz pt. Pieśń świąteczna – otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie poetyckim zorganizowanym przez federację studentów chilijskich. Dzięki sprzedaniu praw autorskich do tego utworu, poeta mógł w 1923 r. sfinansować wydanie swojego pierwszego zbioru wierszy Rzecz o zmierzchu. Otrzymał on tak dobre recenzje, że z wydaniem następnego nie było kłopotów i w 1924 r. ukazało się Dwadzieścia wierszy o miłości jedna pieśń rozpaczy – utwór, którego erotyczny charakter jednych zaszokował, drugich zachwycił, a poecie przyniósł rozgłos na kontynencie. Jego popularność ugruntował kolejny tomik Ryzyko człowieka nieśmiertelnego (1926), gdzie twórca odszedł od tradycyjnej poetyki na rzecz eksperymentów formalnych, w których znać wpływ surrealistów. W 1933 r. wydał zbiór wierszy Pobyt na ziemi I, w których oddalony od rodzinnego kraju twórca dał wyraz swojemu opuszczeniu i samotności. W czasie pobytu w Madrycie w 1934 r. wydał zbiór poetycki Pobyt na ziemi II. W roku wybuchu wojny domowej w Hiszpanii wydał kolejny tomik Pobyt na ziemi III. Na emigracji w Meksyku wydał w 1950 r. swoje monumentalne dzieło, składającą się z 340 wierszy Pieśń powszechną, do której ilustracje wykonali malarze meksykańscy: Diego Riwera i David Alfardo Siqueiros. Kulminacją tej opisującej przyrodę i dzieje całej Ameryki Południowej epopei poetyckiej, której celem miało być odbudowanie tożsamości kulturowej Latynosów, jest apoteoza komunizmu, Stalina i Armii Czerwonej. Utwór został w Chile oficjalnie zakazany, a nielegalnie rozpowszechniała go partia komunistyczna. Poeta stał się ulubieńcem mass – mediów we wszystkich krajach realnego socjalizmu. W 1950 r. otrzymał Międzynarodową Nagrodę Pokoju, a w 1953 r. Leninowską Nagrodę Pokoju.

W 1971 r. Pablo Neruda uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za poezję, która z nadzwyczajną siłą wyraża los całego kontynentu. Przyznanie nagrody Nerudzie zostało przyjęte na świecie z mieszanymi uczuciami. Twierdzono, że jest to decyzja polityczna, która miała zatrzeć złe wrażenie, jakie wywołało wśród rządów krajów socjalistycznych wyróżnienie rok wcześniej antykomunistycznego Sołżenicyna. Podobnie niejednoznacznie oceniana jest cała twórczość poety. Jedni widzą w niej poetycką odkrywczość, językową energię, zmysłowość i rozmiłowanie w konkrecie, drudzy – propagandę, demagogię i nieszczerość, a w najlepszym wypadku – naiwność.

HEINRICH BÖLL – ur. 21 grudnia 1917 r. Kolonia, zm. 17 lipca 1985 r. Kolonia.

Prozaik niemiecki.

Debiutował w 1949 r. powieścią Pociąg przybył punktualnie, w której rozprawił się z mitem żołnierskiego bohaterstwa, ukazując destrukcyjny wpływ wojny na moralność ludzi. W swoich następnych utworach – zbiorze opowiadań Wędrowcze gdy dotrzesz do spa… (1950) oraz powieściach: Gdzie byłeś Adonie? (1951), I nie poskarżył się ani słowem (1953), Nie strzeżone progi (1954) – przedstawił absurd wojny, i nędzę powojennej rzeczywistości. Jego ulubionymi bohaterami są zdemobilizowani żołnierze i inwalidzi wojenni, ludzie okaleczeni na ciele i duszy, którzy nie mogą odnaleźć dla siebie miejsca w zrujnowanym świecie. Jedynym ratunkiem dla niemieckiego społeczeństwa, które wyszło z wojny z “przetrąconym kręgosłupem”, jest – według pisarza – realizacja etycznych zasad religii chrześcijańskiej. Po opublikowaniu powieści Chleb najwcześniejszych lat (1955) oraz autobiograficznego eseju O samym sobie (1958) Böll tworzy swe najdoskonalsze dzieło: powieść Bilard o wpół do dziesiątej. Choć akcja dzieje się w ciągu dnia, pisarz za pomocą lirycznych wspomnień, dialogów, monologów wewnętrznych i retrospekcji przedstawił dzieje trzech pokoleń rodziny kolońskich architektów, ukazując obraz Niemiec ostatniego półwiecza. W 1961 r. Böll, katolik – indywidualista, opublikował List do młodego katolika, w którym skrytykował postawę kościoła w powojennych Niemczech. Podobny ton pobrzmiewał w jego głośnej powieści Zwierzenia klowna (1963). Zdaniem niektórych krytyków Böll w swoich atakach na praktycyzm i konsupcjonizm współczesnego społeczeństwa, ze swoją nieprzejednaną postawą “wszystko albo nic” – był naiwny i sentymentalny. Krytykował jako antyhumanistyczny nawet niemiecki “cud gospodarczy” po II wojnie światowej. Nie ukrywał też swojego pesymizmu co do przyszłości RFN, czemu dał wyraz w powieściach: Opuszczenie oddziału (1964), Koniec podróży służbowej (1966) oraz Portret zbiorowy z damą (1971). Zwłaszcza ten ostatni utwór przyniósł pisarzowi światowy rozgłos. Nazywany “sumieniem narodu” pisarz wyczulony był na wszelkie przejawy zniewolenia jednostki. Dał temu wyraz w swym głośnym opowiadaniu Utracona cześć Katarzyny Blum, w którym ostro krytykował m.in. poczynania prasy bulwarowej.

W 1972 r. Heinrich Böll otrzymał literacką Nagrodę Nobla za twórczość, w której szeroki ogląd rzeczywistości łączy się z wielką sztuką tworzenia charakterów, twórczość, która stała się ważnym wkładem w odrodzenie niemieckiej literatury.

PATRICK WHITE – ur. 28 maja 1912 r. Londyn, zm. 1990 r.

Prozaik australijski.

O pierwszych wierszach White’a wiadomo, że powstały przed rokiem 1930. Pięć lat później ukazuje się zbiorek jego poezji Oracz i inne poematy. Prócz tego publikuje sztuki i nowele, ale nie przynoszą mu one wielkiego rozgłosu. W 1939 r. ma miejsce debiut powieściowy White’a. Szczęśliwa dolina otrzymuje dobre recenzje w Anglii. Napisane przez Patricka dwie sztuki teatralne: Powrót do Abisynii i Fałszywy pogrzeb przechodzą bez echa. W 1948 r. wydaje kolejną książkę: Opowieść ciotki, ale w Australii jest ona niemal niezauważona. Rozgoryczony niepowodzeniami postanawia zerwać z literaturą. W 1951 r. nie wytrzymuje jednak pisarskiej bezczynności i rozpoczyna pracę nad powieścią Drzewo człowieka, która wydana została w roku 1956. Napisana w formie przypowieści biblijnej saga rodu australijskich farmerów przynosi pisarzowi światową sławę. Nie mniejszy rozgłos zdobywa jego kolejna powieść pt. Voss (1957), mająca za tło wypadki z połowy minionego stulecia. Akcja utworu oparta jest na autentycznym zdarzeniu z 1848 r., kiedy to podczas podróży w głąb kontynentu australijskiego zaginął bez wieści wybitny podróżnik i odkrywca Ludwik Leichhardt. W 1961 r. ukazuje się najwybitniejsza – dwutomowa – powieść White’a: Wóz ognisty. Pisarz odmalowuje w niej obraz stosunków społecznych i obyczajowych Australii. W swoich następnych utworach: zbiorze opowiadań Wykolejeni (1964) oraz powieści Węzeł (1966) broni wszelkiej ludzkiej odmienności, choćby nawet patologicznej, przed nietolerancją i skoszarowaniem. Kolejne powieści twórcy – Wiwisekcja (1970) i Oko cyklonu (1973) – mówią o kosmicznej samotności człowieka. W późniejszych latach ukazały się takie utwory White’a jak: zbiór nowel Papużki (1974), powieści Przepaska z liści (1976) oraz Sprawa Twyborna (1979) i sztuki teatralne: Wielkie zabawki (1977), Błyszczący kierowca (1982), Pod lasem (1983). W 1984 r. wychodzi drukiem autobiografia pisarza Rysy na szkle, a dwa lata później napisana w formie dziennika powieść Pamiętnik o wielu i o jednym.

W 1973 r. Patrick White uhonorowany zostaje literacką Nagrodą Nobla jako pierwszy pisarz australijski. W werdykcie jury znalazło się stwierdzenie, że nagrodę przyznano za epickie i psychologiczne mistrzostwo , dzięki któremu odkryty został nowy literacki kontynent.

EYVIND JOHNSON – ur. 29 lipca 1900 r. Saltsobaden (Norbotten), zm. 29 sierpnia 1976 r. Sztokholm.

Prozaik szwedzki.

Jego pierwszych pięć powieści z lat 1925-30 nosi wyraźne ślady fascynacji dziełami Gide`a, Prousta, Joyce`a, Freuda czy Bergsona (np. w Komentarzu do upadku gwiazdy Johnson jako pierwszy w literaturze szwedzkiej wykorzystał wynalazek Joyce`a czyli technikę “strumienia świadomości”). W 1930 r. pisarz publikuje powieść Pożegnanie z Hamletem, w której oznajmia kres swoich duchowych rozterek, oraz wyraża sympatie dla idei socjaldemokratycznych. W następnych powieściach – Bobinack (1932) i Deszcz o świcie (1933) – przewija się motyw krytyki społecznej: ośmieszenie prymitywnej “middle-class”. Z kolei w tomie opowiadań Noc tutaj (1932) znajdują się utwory poświęcone starożytnej Grecji, a w zbiorze Jeszcze raz, kapitanie (1934) – opowieści oparte na wspomnieniach z dzieciństwa. W latach 1934-37 Johnson pisze czterotomową Powieść o Ulfie – rzecz o młodzieńcu, który z 14 – letniego niedojrzałego dziecka zmienił się w lidera strajku. Johnson występuje przeciwko rosnącemu w siłę w Europie faszyzmowi, czemu daje wyraz m.in. w książce Nocne manewry z 1938 r. Podczas II wojny światowej redaguje gazetę norweskiego Ruchu Oporu. Pisze też powieściową trylogię Krilon – alegoryczną opowieść o tym, jak zachować godność w mentalnej Szwecji podczas wojny. W 1946 r. ukazuje się najsłynniejsza powieść Johnsona Przybój, której sens oddaje najlepiej tytuł jej angielskiego przekładu Powrót Odyseusza do Itaki opowiedziany na sposób współczesny. Szwedzki pisarz wykorzystał utwór Homera, by pokazać, że “im bardziej rzeczy się zmieniają, tym bardziej pozostają takie same”. W 1949 r. powstaje powieść Marzenia róży i ognia w której opowiada o sądzie nad czarownicami w XVII – wiecznej Francji. W 1957 r. publikuje powieść Obłoki nad Metapontem, w której miesza swoje notatki z podróży do Włoch z fragmentami Anabazy Ksenofonta. Z kolei w Dniach jego światłości ukazuje życie w systemie totalitarnym na przykładzie państwa zdobytego przez Karola Wielkiego. W innym utworze – Powieści o zamkniętych (1973) – pisarz dokonuje porównania miedzy barbarzyńskimi obyczajami starożytności a zachowaniami współczesnymi.

W 1974 r. Eyvind Johnson uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za sztukę powieściową, przeglądającą się w czasie i przestrzeni, i służącą wolności. Wspólnie z nim wyróżnienie to otrzymał inny pisarz Szwedzki Harry Mortinson. Decyzja jury spotkała się z powszechną krytyką na świecie. Komitetowi Noblowskiemu Akademii Szwedzkiej zarzucano stronniczość.

HARRY MARTINSON – ur. 6 maja 1904 r. Blekinge, zm. 11 lutego 1978 r. Sztokholm.

Poeta, powieściopisarz, eseista, dramaturg i malarz szwedzki.

W 1929 r. zadebiutował tomem wierszy Statek – widmo, poświęconym głównie tematyce marynistycznej oraz socjalnej. W 1931 r. ukazał się kolejny tomik poetycki Martinsona pt. Nomada, który przyniósł mu w Szwecji rozgłos i reputację “Poety nadziei”. W swoich kolejnych tomikach poetyckich – Współczesna liryka (1931) i Natura (1934) – przedstawił on piękno i niewinność przyrody, którą chce zniszczyć zbrodnicza cywilizacja. Następne jego utwory, tym razem prozatorskie – Podróże bez celu (1932) i Przylądek Żegnaj (1933) – były “książkami włóczęgowskimi” i przyniosły twórcy przydomek “szwedzkiego Conrada”. Jeszcze większy rozgłos zyskał dzięki powieściom autobiograficznym: Pokrzywy kwitną (1935) i Wyjście na świat (1936). Chociaż opowiadały one o latach trudnego dzieciństwa i młodości pisarza pozbawione były elementów frustracji czy goryczy. W 1938 r. wydał zbiór esejów pt. Dolina Świętojańska. W 1945 r. wydał zbiór wierszy Pasaty, których motywem stają się podróże, tym razem duchowe oraz fascynacja szczegółem i kosmosem, jednostką i zbiorowością. Najsłynniejsze utwory Martinsona to powieść włóczęgowska Droga do Klovkrike (1948) oraz poemat epicki w 103 pieśniach Awiara (1956), który zyskał światowy rozgłos głównie dzięki skomponowanej na jego podstawie operze Karla – Birgera Blomdahla. Ten filozoficzny poemat, który opowiada o losach statku kosmicznego z ośmioma tysiącami uciekinierów z Ziemi ratujących się przed atomową hekatombą, uznany został za alegoryczną historię ludzkości, pozbawionej podstawowych wartości duchowych. W 1954 r. otrzymał tytuł doktora honoris causa uniwersytetu w Goetebargu. Publikował powieści, poezje i sztuki teatralne, z których największy sukces odniosły Trzy noże z Wei (1964). Po wydaniu w 1960 r. zbioru wierszy Wóz, który spotkał się ze zdecydowaną niechęcią krytyki, twórca postanowił porzucić poezję, ale słowa nie dotrzymał i w 1917 r. opublikował pełne symbolizmu i mistycyzmu Wiersze o jasności i ciemnościach.

W 1974 r. – wspólnie z innym szwedzkim pisarzem, Eyvindem Johnsonem – wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za twórczość, w której jest wszystko – od kropli rosy po kosmos

EUGNIO MONTALE – ur. 12 października 1896 r. Genua, zm. 12 września 1981 r. Mediolan.

Poeta włoski.

W 1925 r. Montale opublikował swój debiutancki zbiór poezji Skorupy mątwy, który stał się wyznaniem wiary niemal całego pokolenia włoskich intelektualistów, głównie z tego powodu, że przedstawił sugestywnie ich powojenne frustracje. Owo wyznanie wiary było jednak negatywne; w programowym wierszu Nie żądaj od nas ani słowa poeta pisał: “nie żądaj formuł, które by ci świat otwarły … dziś tylko tyle powiedzieć możemy, to, czym nie jesteśmy, to, czego nie chcemy”. W tym samym roku poeta podpisał antyfaszystowski manifest Crocego, dwa lata później przeniósł się do Florencji, gdzie pracował najpierw w wydawnictwie, a później jako dyrektor biblioteki. Publikował swoje szkice na łamach takich czasopism, jak “Il Baretti”, “La Ronda”, czy “Solaria”. W 1939 r. ukazał się kolejny zbiór wierszy pt. Okazje, w którym w obliczu zbliżającej się wojny radził zachować postawę pełną moralnego ładu oraz wierności sobie, nie traktując ich jednak jak trwałego systemu i zdając sobie sprawę z ich kruchości. Ta próba ocalenia świata podstawowych wartości w faszystowskich Włoszech zbliżyła Montalego do takich twórców jak Giuseppe Ungaretti czy Salvatore Quasimodo. Wiersze z pierwszych lat wojny zebrał Montale w wydanym w 1943 r. tomiku Finisterre. Potwierdziły one nadaną mu opinię “poety rozpaczy”, “poety moralnego niepokoju”. W 1956 r. opublikował zbiór Burza i inne wiersze, w którym centralnym motywem jest wojna, choć słowo to nie pojawia się ani razu. Kolejny jego tom poezji pt. Satura powstał w latach 1962-70 i jest autobiograficznym monologiem twórcy, który odrzuca współczesną cywilizację jako zgubną dla podstawowych wartości moralnych i artystycznych; jako oręż walki wybiera parodię i ironię. Wiele miejsca zajmują też wiersze poświęcone zmarłej w 1963 r. żonie poety, Druzylli, zebrane w cyklu Xenia. Ostatnie utwory poetyckie Montalego to: Dziennik z lat 71-72, Zeszyt z czterech lat (1977) oraz Inne wiersze (1980). Poeta staje się w nich coraz bardziej wyciszony, intymny, zadumany, pełen rezygnacji i akceptacji nieuchronnego.

W 1975 r. Eugenio Montale otrzymał literacką Nagrodę Nobla za znaczące osiągnięcia w poezji, która odznaczała się przenikliwością oraz wyrażaniem zupełnie pozbawionych iluzji poglądów na życie. 

SAUL BELLOW – ur.10 czerwca 1915 r. Montreal.

Prozaik amerykański.

W 1944 r. zadebiutował powieścią psychologiczną Stan zawieszenia, przedstawiającą duchowe wzloty i upadki mężczyzny czekającego na powołanie do wojska. Utwór ten napisany w formie dziennika, został nazwany przez amerykańskiego krytyka Edmunda Wilsona “jednym z najprawdziwszych świadectw nastrojów całego pokolenia, dorastającego w czasie Wielkiego Kryzysu i wojny światowej”. W latach 1946-48 Bellow wydał powieść pt. Ofiara, w której poruszał problem stosunku Żydów do “gojów”. Choć książka nie cieszyła się wielką popularnością, pisarz otrzymał za nią stypendium Guggenheima. Pozwoliło mu ono przebywać w latach 1948-49 w Paryżu i w Rzymie, gdzie pracował nad kolejną powieścią. Ukazała się ona w 1953 r. i uznana została Książką Roku w Stanach Zjednoczonych. Przygody Angie Marcha z narracyjną swadą nawiązującą do tradycji powieści łotrzykowskiej, opowiadały dzieje młodego Żyda z Chicago, który broni się przed społeczeństwem, nie akceptującym jego stylu życia, swojej wolności i niezależności. W 1956 r. wydaje niewielką powieść Korzystaj z dnia. Trzy lata później powstaje głośna powieść Bellowa Henderson, król deszczu. Opowiada ona o amerykańskim milionerze, który przerażony absurdalnością swojego życia, wyjeżdża do Afryki, aby “wyleczyć się ze strachu przed śmiercią”. W 1946 r. pisze swoją najsłynniejszą powieść Herzog, która otrzymała tytuł Książki Roku w USA i przyniosła pisarzowi Międzynarodową Francuską Nagrodę Literacką, przyznaną po raz pierwszy twórcy amerykańskiemu. Utwór ten, w którym Bellow po raz kolejny poruszył problem wyobcowania jednostki ze społeczeństwa, uznawany jest za jedno z najwybitniejszych osiągnięć tzw. “nurtu żydowskiego” literatury amerykańskiej, którego głównymi przedstawicielami są Phillip Roth, Bernard Malamud czy Isaac Bashewis Singer. Bellow zajmuje się nie tylko pisaniem powieści. Publikuje eseje, wydaje w 1965 r. sztukę teatralną pt. Ostatnia analiza, a w 1968 r. ogłasza drukiem zbiór sześciu nowel pt. Wspomnienia Mosby`ego. Największą sławę i uznanie zawdzięcza jednak powieściom. Kolejna z nich – Planeta pana Sammleraprzynosi mu w 1971 r. po raz trzeci w USA tytuł autora Książki Roku. Jeszcze głośniejszą okazuje się następna powieść Bellowa pt. Dar Humboldta, w której porównując życiorysy dwóch amerykańskich pisarzy wypowiada się o roli twórcy w społeczeństwie.

W 1976 r. Saul Bellow uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za humanizm i subtelną analizę współczesnej kultury, łączące się w jego twórczości.

VINCENTE ALEIXANDRE – ur. 26 kwietnia 1898 r. Sewilla, zm. 14 grudnia 1984 r. Madryt.

Poeta hiszpański

Pierwszy zbiór poezji Aleixandre’a pt. Obszar ukazał się w 1928 r. Poeta przedstawił w nim w formie balladowej swą wizję rzeczywistości, którą określił jako “pełną miłości jedność świata”. Pierwszy okres jego twórczości, do którego należą także tomiki: Namiętności ziemskie (napisany w latach 1928–29, wydany w 1935 r.), Miecze jak wargi (1932) oraz wyróżniony nagrodą państwową – Zniszczenie albo śmierć, krytycy nazwali “panteistycznym erotyzmem”. Odczuwając jedność człowieka z przyrodą, poeta występuje przeciw Miastu, które zniewala Naturę, oraz przeciw Odrodzeniu, które skrywa ludzką Nagość – pierwotną, więc naturalną. “W centrum tej poezji – jak zauważają krytycy – pozostaje namiętność jako destrukcyjna i tworząca siła, poprzez którą przejawia się erotyczna siła kosmosu”. Ten panerotyzm nie jest wszakże tylko kontemplacją stworzenia; to także ekspresja frustraci i niepokojów, a zwłaszcza lęku przed śmiercią, które czynią twórczość Hiszpana pesymistyczną, a nawet – jak w tomie Świat sam ze sobą (napisany podczas wojny domowej, a wydany dopiero w 1950 r.) – pełną rozpaczy. W 1927 r. Vincente Aleixandre postanowił założyć grupę literacką, zwaną “ Pokoleniem 27”. Jako wyznawca “ poezji czystej” bliskie mu były problemy, które zajmowały Góngorę, a więc “oczyszczenie języka z nalotów rzeczywistości, konieczność doskonałości konceptualnej i formalnej”. Kiedy w 1936 r. wybuchła wojna zdecydowana większość twórców “Pokolenia 27” opowiedziała się po stronie republikanów. Wówczas też Aleixandre zamknął pierwszy okres twórczości, o którym po latach mówił: Pragnąłem wtedy zagłębić się bardzo daleko, przeniknąć aż do gruntu nieświadomości. I od tego momentu, od zanurzenia się w mrocznych krainach, gdzie panuje to co można by nazwać ciemnością otchłani “Poezja stała się dla mnie powolnym dążeniem do światła”. Przykładem owego dążenia, a zarazem punktem przełomowym w twórczości poety, było opublikowanie w 1944 r. zbiorku Cień raju. Dalekie od pesymizmu będą też jego powojenne wiersze, z których najważniejsze ukazały się w tomach Historia serca (1954), W rozległej krainie (1926), Poematy spełnienia (1968) i Dialogi o poznaniu (1974).

W 1977 r. Vincente Aleixandre wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla za wybijającą się twórczość poetycką, która odzwierciedla sytuację człowieka w kosmosie i we współczesnym społeczeństwie stanowi świadectwo odrodzenia hiszpańskiej poezji w okresie międzywojennym.

ISAAC BASHEVIS SINGER – ur. 14 lipca 1904 r. Leoncin k. Warszawy, zm. 24 lipca 1991 r. Miami (Floryda).

Amerykański pisarz piszący w języku jidysz.

Zadebiutował w 1927 r. opowiadaniem Na starość, podpisanym pseudonimem Tse. W roku następnym opublikował kolejne opowiadanie pt. Kobieta, opatrzone tym razem podpisem Isaac Bashevis Singer. W 1934 r. wydał w odcinkach swoją pierwszą powieść Szatan z Goraju, opowiadającą o nawiedzeniu przez diabła gminy żydowskiej w małym miasteczku. Po śmierci brata pisarz opublikował powieść Mesjasz grzesznik (1973). Zebrała ona dość pochlebne recenzje, Singer uważał ją jednak za nieudaną. Później rozpoczął współpracę z gazetą “Forward”, gdzie w 1945 r. rozpoczął druk Rodziny Muszkatów – pierwszej z trzech powieści opowiadających o upadku moralnym warszawskich Żydów po I wojnie światowej. W latach 1953-55 także na łamach “Forward” opublikował Dwór i Spuściznę – dwie sagi rodzinne o życiu polskich Żydów w II połowie XIX wieku. Do znaczących osiągnięć należy także powieść Sztukmistrz z Lublina (1958), opowiadająca o losach żydowskiego “czarownika”, którego złożone losy zmuszają do głębokiej refleksji nad całym dotychczasowym życiem. Do połowy lat 50-tych Singer był pisarzem znanym tylko w wąskim kręgu żydowskiego środowiska czytającego w języku jidysz. Kiedy utwory jego zaczęto tłumaczyć na angielski, szybko zdobył światową sławę. Spora w tym zasługa Saula Bellowa, który przełożył m.in. opowiadanie Gimpel Głupek, opublikowane później w “Partisan Review”. Absolutnym bestsellerem w krajach anglojęzycznych stała się powieść Singera z 1962 r. Niewolnik, a sukces ten powtórzyła wydana w 1978 r. – Szosa. Singer najwięcej pisał opowiadań oraz książek dla dzieci. Na pytanie dlaczego tworzy dla najmłodszych, odpowiedział: “bo dzieci jeszcze wierzą w Boga, rodzinę, aniołów, czartów, wiedźmy…”. W jego dorobku znajdują się także cztery tomy autobiografii. W 1964 r. pisarz został pierwszym członkiem Narodowego Instytutu Sztuki i Literatury, który nie tworzył w języku angielskim. Wszystkie utwory pisał Singer w jidysz, co nazywał rozmową z umarłymi. Pisarz nazywany “współczesnym Homerem judaizmu”, obdarzony magicznym typem wyobraźni, przedstawia świat swojego dzieciństwa z nostalgią podobną Miłoszowi, ewokującemu Wileńszczyzną sprzed lat.

W 1978 r. Isaac Bashevis Singer uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za pełną uczucia sztukę prozatorską, która wyrastając z polsko – żydowskich tradycji kulturowych porusza jednocześnie odwieczne problemy.

ODYSEAS ELITIS – ur. 2 listopada 1911 r. Heraklion – Kreta.

Poeta grecki.

Swoje pierwsze wiersze opublikował w 1935 r. w czasopiśmie “Nowy Przegląd Literacki”. Cztery lata później opublikował swój pierwszy tomik poetycki Orientacje, w którym sławił świat młodości, radości i zdrowia. Pogodę ducha i nasycone światłem obrazy czerpał ze wspomnień dzieciństwa spędzonego na Krecie, wyspie słońca. Sławę lirycznego piewcy ekstazy istnienia potwierdził kolejny tomik Król słońca z 1943 r. Poeta sięgał w nim do antycznych wzorców poetyckich, które nakazywały ówczesnym twórcom dążyć do przedstawienia świata doskonałego. W 1943 r. ukazał się jego poemat Heroiczna i elegijna pieśń na cześć porucznika zaginionego w kampanii albańskiej. Utwór ten szybko stał się tekstem pokoleniowym generacji walczącej z okupantem. Po wojnie Elitis pracował w Narodowym Instytucie Radiofonii i pisywał teksty literackie do gazet. Z tego okresu datuje się jego znajomość z takimi malarzami jak Pablo Picasso, Henri Matisse czy Alberto Giacometii. W latach 1948-59 pisał autobiografię duchową Godnie jest, wzorowaną na mszy greckiej cerkwi prawosławnej i przeplatająca poezję z prozą. Rok później wydał zbiór wierszy Sześć i jedna dla nieba i jako pierwszy poeta w historii uhonorowany został Nagrodą Narodową Grecji, a w 1965 r. Orderem Feniksa. Lata 1965-68 przepracował na stanowisku administracyjnym w Teatrze Narodowym. Wiersze napisane w tym okresie wydał w dwóch tomikach z 1971 r. Król – Słońce oraz Drzewo światła i czternasta piękność. W 1978 r. opublikował pisany przez wiele lat poemat Maria Nefeli, będący dynamicznym kolażem poetyckim zawierającym monologi przedstawicielki pokolenia radykalistów. Poeta, choć sam w podeszłym wieku, znakomicie ukazał tragizm i śmieszność, wielkość i pospolitość o wiele młodszej od niego generacji, której reprezentantką jest bohaterka.

Ten właśnie poemat spowodował, że w 1979 r. Odyseas Elitis uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za twórczość poetycką, która w nurcie greckiej tradycji z odczuwalną siłą i intelektualną precyzją maluje walkę człowieka o wolność i niezależność. Sam laureat powiedział podczas ceremonii w Sztokholmie, że jest to wyróżnienie dla całej greckiej tradycji i historii. Mottem twórczości Elitisa mogą być słowa skreślone przez niego jeszcze w 1943 r.: “Wielka poezja nie jest ani optymistyczna, ani pesymistyczna. Reprezentuje ona sobą trzeci stan ducha, w którym przeciwności te dosłownie przestają istnieć”.

Dodaj komentarz

Filed under pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych

Nobliści minionego stulecia

RENE SULLY PROUDHOMME – ur. 16 maja 1839 r. Paryż, zm. 7 września 1907 r.

Poeta francuski.

W 1865 r. Wydał swój debiutancki zbiorek poetycki Sztance i wiersze, który zebrał wiele pochlebnych recenzji m.in. Charlesa Augustina Sainte – Beure`a. W roku następnym kilka jego utworów włączonych zostało do antologii Współczesny Parnas – swoistego manifestu literackiego parnasistów czyli młodych poetów francuskich, którzy wystąpili przeciw lirycznej egzaltacji romantyków. Sally Proudhomme zyskał pewną popularność w latach 60 – tych, kiedy opublikował jeszcze takie tomy jak: Próby (1866), Stajnia Augiasza (1866), Włoskie zarysy (1866-68) oraz Samotność (1869).

Kiedy wybuchła wojna francusko-prusko poeta zgłosił się na ochotnika do walki. Ten epizod w jego życiu zakończył się wydaniem zbioru patriotycznych wierszy pt. Impresje wojenne (1876).

Przekład dzieła Lukrecjusza “De verum natura” zapoczątkował w twórczości Sully Proudhomme`a okres poezji filozoficznej, czego przykładem były wiersze zebrane w tomie Przeznaczenia (1872) oraz poematy: Sprawiedliwość (1876) i Szczęście (1888). Z nurtu tego wyłamuje się najsłynniejszy zbiór jego liryków Daremna czułość (1875). W utworach “filozoficznych” starał się autor wprowadzić do poezji “olśniewające zdobycze nauki i wielkie syntezy współczesnej myśli spekulatywnej”, na czym ucierpiał przede wszystkim jego język, który utracił klarowność i precyzję, zyskując w zamian pozory “naukowości”. Najbardziej udanym wydaje się przybierający formę dialogu poemat Sprawiedliwość, w którym poeta w formie dialogu dowodzi, że sprawiedliwości nie należy szukać w świecie zewnętrznym lecz we wnętrzu człowieka.

W 1881 r. Sally Proudhomme został członkiem Akademii Francuskiej. W 1900 r jego nazwisko stało się głośne w związku z polemiką, jaką toczył z modernistami w obronie francuskiej poezji klasycznej. W 1905 r. Wydał traktat pt. Prawdziwa religia Pascala, a rok później Psychologię wolnego wyboru.

W 1901 r. Sully Proudhomme został pierwszym w historii laureatem literackiej Nagrody Nobla, którą otrzymał za wybitne osiągnięcia literackie, a w szczególności za idealizm, doskonałość artystyczną, a także niezwykłe połączenie duchowości i talentu, o czym świadczą jego książki.

THEODOR MOMMSEN – ur. 30 listopada 1817 r. Harding (Shlesing), zm. 1 listopada 1903 r. Charlottenburg k. Berlina.

Historyk niemiecki.

W 1838 r. opublikował zbiór wierszy Śpiewnik trzech przyjaciół, napisany wspólnie z bratem i znajomym. Zaznajomił się też, za sprawą profesora Otto Jahna z metodami, odczytywania napisów antycznych, co miało mu się przydać w przyszłości. Traktat O Kolegiach i Korporacjach u Rzymian, który wzbudził takie uznanie wśród profesorów, że postanowiono przyznać Mommsenowi stypendium, za które mógłby wyjechać na trzy lata do Włoch, by kontynuować tam pracę naukową. Efektem tego pobytu był wielki zbiór łacińskich napisów Corpus Inscriptarium Latinarum . Dzieło to ukazało się w latach 1863-1936 w szesnastu tomach.

W 1852 r. Mommsen wyjechał do Zurychu, gdzie rozpoczął pracę nad monumentalną Historię Rzymu, przeznaczoną nie tylko dla naukowców, ale również dla przeciętnych czytelników. Jej pierwszy tom ukazał się w 1854 r. W tym samym roku historyk przyjechał do Wrocławia, by uczyć na tamtejszym uniwersytecie. Następne dwa tomy Historii Rzymu, wydane w latach 1855-56, przyniosły Mommsenowi światową sławę. Fakty historyczne były podawane przez niego w żywej, wartkiej formie; atrakcyjność dzieła zwiększały analogie do postaci i sytuacji XIX-wiecznych. Opis dziejów Rzymu zamierzał Mommsen kontynuować w czwartym tomie dzieła, z którego zrezygnował. Zebrane materiały wykorzystał jednak w opublikowanej w 1885 r. w książce Prowincje Rzymu. Od Cezara do Dioklecjana. W latach 1871-88 wydał trzytomowe Rzymskie prawo Konstytucyjne, a w 1899 r. Rzymskie prawo karne.

W 1902 r. głównym pretendentem do literackiej Nagrody Nobla był wówczas Lew Tołstoj uważany powszechnie za “największego z żyjącego pisarzy”. Komitetowi Nagrody Nobla nie podobały się jednak anarchistyczne poglądy pisarza, na którego rzuciła klątwę Cerkiew Prawosławna. Toteż postanowiono rozszerzyć warunki konkursu i rozpatrywać nie tylko dzieła literackie, ale i historyczne. W ten sposób po raz pierwszy literacką Nagrodę Nobla otrzymał historyk. Był nim niemiecki profesor Theodor Mommsen, jak napisano w werdykcie jury: jest on jednym z największych pisarzy historycznych, spod pióra, którego wyszła monumentalna Historia Rzymu.

BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON – ur. 8 grudnia 1832 r. Kvikkne, zm. 24 kwietnia 1910 r. Paryż.

Powieściopisarz, dramaturg, poeta, publicysta i polityk norweski.

W 1857 r. napisał dramat Między bitwami opowiadający o tragicznych dla jego kraju wydarzeniach z XII w. Później przyszły następne sztuki nawiązujące do średniowiecznej historii Norwegii: Kulawa Hulda (1858), Król Sverri (1861) oraz najsłynniejsza Siguard Slembe (1863). W utworach tych, pisanych pod wpływem twórczości Schillera i Szekspira, autor wyrażał przekonania, że siłę polityczną narodu norweskiego stanowi chłopstwo. Pisarza zajmowała wówczas tematyka wiejska i jej właśnie poświęcił, kolejne swoje opowieści: Dziewczę ze słonecznego wzgórza (1857), Avne (1859) i Wesoły chłopiec (1860). Bohaterami opowieści Björnsona są ludzie twardzi i silni, znający dobrze cel życia, przezwycieżąjący swoje słabości. W1859 r. Björnson pisze wiersz zaczynający się od słów “Ja vi elsker dette Landet” ( “Tak my kochamy ten kraj”), do którego muzykę napisał później kompozytor Richard Nordraak i który stał się hymnem narodowym Norwegii. W latach 1860-63 przebywa we Włoszech, gdzie studiuje historię teatru i wydaje dramat historyczny Maria Stuart w Szkocji. Przez cały czas pisze utwory poetyckie: ballady historyczne, wiersze liryczne, hymny i pieśni, opublikowane w 1870 r. w zbiorze Wiersze i pieśni. W tym samym roku wydaje również wielki poemat epicki Arnljot Gelline, oparty na motywach historycznych. Pod wpływem idei Darvina i Milla, a przede wszystkim Brandesa pisze dramaty: Bankructwo (1875), w którym krytykuje stosunki ekonomiczne w Norwegii; Redaktor (1875), gdzie atakuje norweską prasę a “król” rozprawia się z monarchią i dogmatami kościoła. Jego następne dramaty społeczne to: Rękawiczka (1883) i Ponad siłę (1886) wystawione na scenach amerykańskich. W Norwegii krytykują je konserwatyści. Pierwsza ze sztuk domaga się bowiem równouprawnienia kobiet, druga głosi, że chrześcijaństwo nie jest dziś możliwe bez kompromisów. W ostatnich latach XIX w. Björnson pisze jeszcze wiele powieści, nowel i dramatów na tematy społeczne, ale uwikłane w doraźność – mają one mniejszą wartość literacką.

W 1903 r. twórca uhonorowany zostaje literacką Nagrodą Nobla za – jak napisano w werdykcie jury – szlachetnie podniosłą i różnorodną poezję, a także za talent epicki i dramatyczny.

FRÉDÉRIC MISTRAL – ur. 8 września 1830 r. Maillane (płd. Francja), zm. 25 marca 1914 r. Maillane.

Poeta prowansalski.

W 1859 r. Mistral opublikował wiejską epopeję w 12 pieśniach pt. Meréio. Opowiadającą o nieszczęśliwej miłości, zagadnieniach religijnych i śmierci, za którą Mistral dostał nagrodę Akademii Francuskiej.

W 1867 r. poeta wydał Calendan – poemat nad którym pracował od kilku lat i który w jego zamierzeniach miał się stać narodowym eposem Prowansji. Zamiar się jednak nie powiódł i utwór artystycznie znacznie ustępował Miréio. Mistral postanowił więc zarzucić dłuższe formy i zajął się pisaniem krótkich liryków, które opublikował w 1875 r. w zbiorze Złote wyspy.

W latach 1880-86 wydał Skarbiec Felibriżu, który był nie tylko słownikiem francusko-prowansalskim, ale swego rodzaju encyklopedią języka, folkloru i tradycji małego narodu na południu Francji. Z czasem Mistral zwrócił się ku tematyce historycznej. W1884 r. opublikował powieść poetycką Nerto, której akcja dzieje się podczas “niewoli awiniońskiej”, a w 1890 r. swój jedyny utwór sceniczny – tragedię Królowa Joanna, gdzie władczyni Neapolu symbolizuje Prowansję. W1897 r, ukazał się Poemat Rodanu. W 1906 r. poeta opublikował autobiograficzne Pamiętniki i opowieści, a w 1912 r. tomik poetycki Zbiór oliwek.

W 1904 r. Komitet Nagrody Nobla postanowił wyróżnić ( obok hiszpańskiego dramaturga Jose Echegaray Y Eisaguirre ) właśnie Frédérica Mistrala. Laur przypadł mu za śnieżność i oryginalność utworów poetyckich, oddających prawdziwie ducha narodu. Jurorzy podkreślili, że za główne kryterium nagrody, jej fundator Alfred Nobel uważał idealizm, a z pewnością nie można go odmówić człowiekowi, który całe życie poświęcił próbom wskrzeszenia narodowego ducha, języka i literatury. Mistral honorarium przeznaczył na rozwój Muzeum Artezyjskiego, które sam stworzył dla przechowania pamiątek kultury prowansalskiej.

JOSE ECHEGARAY Y EISAGUIRRE – ur. 19 kwietnia 1832 r. Madryt, zm. 14 września 1916 r. Madryt.

Dramaturg hiszpański.

Pierwszą swoją sztukę pt. Książeczka czekowa Jose Echegaray napisał w wieku 42 lat i opublikował po powrocie do Madrytu pod pseudonimem Ayaseca Y Eysaguirre. Porzuciwszy matematykę politykę, ekonomię i geologię dla dramaturgii, napisał około 60 sztuk teatralnych, z czego niemal połowę wierszem. Był autorem bardzo płodnym, wydawał w roku średnio dwa – trzy nowe utwory sceniczne. Nawiązywał w nich często twórczości wybitnego hiszpańskiego dramaturga Calderona de la Barca, poruszał też w melodramatycznej formie tradycyjne tematy romantyków. George Bernard Shaw nazwał go kontynuatorem “szkoły Friedricha Schillera, Wiktora Hugo i Verdiego z właściwym im kolorytem, prawdziwym tragizmem, walką piękna i bohaterstwa ze ślepym losem lub z niepohamowanym idealizmem, podpowiadającym nade wszystko zazdrość i mściwość”. Do najbardziej udanych sztuk Echegaraya należą m.in. Żona mściciela (1874), W rękojeści szpady (1875), Głupota czy świętość (1877), czy też najsłynniejszy jego utwór sceniczny Wielki Galeoto (1881),opowiadający o niszczącej sile plotki. Od 1892 r. kiedy to opublikował dramat Syn Don Juana Echegaray pod wpływem twórczości Henryka Ibsena coraz bardziej zaczął skłaniać się ku teatrowi naturalistycznemu. Szczyt popularności osiągnął w ostatnim dziesięcioleciu minionego wieku, gdy wybrany został członkiem Hiszpańskiej Akademii Królewskiej (1894).

Na przełomie XIX i XX w. Stał się celem ataków młodej generacji hiszpańskich twórców, którzy weszli do historii literatury pod nazwą “Pokolenia 1898”. Zarzucali mu sentymentalizm, anachronizm i wtórność wobec Ibsena. Oni też najgłośniej wyrazili swoje niezadowolenie, kiedy w 1904 r. Jose Echegaray, wspólnie z Frédérikiem Mistralem wyróżniony został literacką Nagrodą Nobla – za liczne zasługi dla odrodzenia tradycji hiszpańskiego dramatu. Krytycy nazywają Echegaraya łącznikiem między klasycznym a współczesnym teatrem hiszpańskim i wskazują na wpływ, jaki wywarł m.in. na twórczość Luigi Pirandella.

HENRYK SIENKIEWICZ – ur. 7 maja 1846 r. Okrzejska, zm. 15 listopada 1916 r. Verey.

Powieściopisarz i nowelista polski.

Debiut beletrystyczny Sienkiewicza nastąpił w 1872 r., kiedy opublikował powieść Na marne – utwór atakujący powierzchowny romantyzm młodzieży polskiej i pokazujący wyższość pracy organicznej nad patriotycznymi mrzonkami. Ówczesna twórczość pisarza sytuowała się w nurcie pozytywistycznym i jego pierwsze nowele jak choćby Humoreski z teki Worszyłły (1872-73), były próbą zilustrowania podstawowych haseł tego kierunku. Jego następne opowiadania, jak choćby Sielanka (1872), Stary sługa (1875) czy Hania (1876). Jego kolejne utwory to m.in. Szkice węglem, Za chlebem , Bartek Zwycięzca, Janko Muzykant czy Latarnik zaliczane są do arcydzieł polskiej nowelistyki.

W latach 1882-88 Sienkiewicz pracował nad trylogią historyczną z XVII w., której pierwsza część – Ogniem i mieczem – ukazała się w 1884 r. i odniosła niebywały sukces czytelniczy, choć pozytywiści nie szczędzili autorowi krytyki, już sam gatunek powieści historycznej nazywając anachronizmem. Nie zważając na te głosy pisarz wydał w 1886 r. Potop, a dwa lata później Pana Wołodyjowskiego i tym samym dokończył swe wielkie epickie malowidło dziejowe. Dzięki Trylogii autor zaczął być w Polsce otaczany kultem, a niektórzy upatrywali nawet w nim duchowego wodza narody. Następna jego powieść Rodzina Połanieckich (1895) przeszła bez echa w kraju jak i za jej granicami pisarz postanowił więc wrócić do tematyki historycznej.

W1896 r. ukazało się najgłośniejsze dzieło Sienkiewicza – Quo Vadisinspiracją dla napisania, którego była książka Ernesta Renana “Antychryst” oraz płótna H. Siemiradzkiego. Za swoje najbardziej udane dzieło twórca uważał jednak inną powieść historyczną – Krzyżacy – opublikowaną w 1900 r. W 1911 r. Sienkiewicz wydał powieść dla młodzieży W pustyni i w puszczy, opowiadającą o przygodach dwojga dzieci porwanych w Afryce, znów przyniosła twórcy rozgłos i uznanie.

W 1905 r. Henryk Sienkiewicz uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla za wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu i – jak podkreślił jeden z jurorów – rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu. W swoim odczycie Noblowskim laureat powiedział, że choć Polska uważana jest za martwą i pogrzebaną, to jednak dzięki jego nagrodzie dała ona świadectwo swej sile przetrwania i woli zwycięstwa.

GIOSUÉ CARDUCCI – ur. 27 lipca 1835 r. Val di Castello, zm. 16 lutego 1907 r. Bolonia.

Poeta i krytyk włoski.

W 1855 r. wydał Harfę włoską. Antologię religijnych, moralizatorskich i patriotycznych wierszy poetów włoskich, której celem – jak twierdził – było podniesienie na duchu mieszkańców Półwyspu Apenińskiego. Stał się też czołowym publicystą i krytykiem czasopisma “L’appendice”, w którym bronił znajdującej się w defensywie poezji klasycznej przed atakami twórców romantycznych. W 1857 r. opublikował swój pierwszy zbiór poezji Rymy, który rozszerzył 23 lata później o nowe wiersze i wydał jako Juwenalia. Występował w nim przeciw romantyzmowi, który – jego zdaniem – obcy był tradycji włoskiej. Proponując jednocześnie powrót do twórczości mistrzów klasycznych. Wiele kontrowersji wzbudził zwłaszcza jego Hymn do szatana, w którym dał wyraz nie tylko swoim panteistycznym i antyklerykalnym poglądom, ale również stawił zwycięstwo rozumu nad teologią chrześcijańską. Z czasem Carducci stał się zwolennikiem monarchii. Z pobudek rojalistycznych pisał wiersze na cześć dynastii sabudzkiej, np. Do Krzyża Sabudzkiego czy Królowej Italii. W latach 1861-71 powstał zbiór wierszy Levia Gravia, w którym autor porównywał przeszłość Italii z jej teraźniejszością i wywodził z tej paraleli pesymistyczne wnioski na przyszłość. Do historii sięgnął także w swoim kolejnym tomiku poetyckim Jamby i epody, w których opisywał bohaterski okres Risorgimento, dając go za wzór do naśladowania współczesnym Włochom. Zbiór zawierał hasła walki z tyranią, pochwały rozumu i podziwu dla ludzi. W następnym tomiku Rymy nowe z lat 1861-87 poeta jakby pogodził się z romantyzmem. Przesycone melancholią i intymnością opowiadają przede wszystkim o latach dziecięcych i młodzieńczych twórcy. Największą sławę przyniosły mu jednak pisane w latach 1887-89 Ody barbarzyńskie, mające zarówno w formie, jak i w treści oddać ducha antycznego klasycyzmu. Język poetycki wzorowany był na składni starogreckiej i łacińskiej, a tematyka utworów nawiązywała do Antyku, Renesansu i Risorgimenta. Carducci, chociaż zasłynął głównie jako poeta, nie pisał wcale tak wielu wierszy.

Literacką Nagrodę Nobla otrzymał w 1906 r. nie tylko za głęboką wiedze i krytyczny zmysł, ale przede wszystkim za twórczą energię, świeżość sztuki, siłę liryczną, tak charakterystyczną dla jego poetyckich arcydzieł.

RYDYARD KIPLING – ur. 30 grudnia 1865 r. Bombaj, zm. 18 stycznia 1936 r. Londyn.

Powieściopisarz, nowelista i poeta angielski.

Zadebiutował jako dziennikarz “Civil and Military Gazette”, a rozgłos przyniosły mu nowelki portretujące angielskie środowisko wojskowo urzędnicze w Indiach, wydawane w broszurowej oprawie przez wydawnictwo kolejowe w Allahabadzie, które wyszły następnie m.in. w skład zbiorów Proste opowieści z gór (1887) i Trzech żołnierzy (1888). Pierwszą powieścią Kiplinga był utwór pt. Światło, które zgasło (1890) traktujący o malarzu, który traci wzrok i przeciwstawiający kobiecy egoizm męskiej przyjaźni. Jednymi z najgłośniejszych utworów Kiplinga, które zrobiły światową karierę, są Księga dżungli (1894) i Druga księga dżungli (1895) oparte na oryginalnych motywach indyjskich i opowiadające historię Mawgliego, chłopca wykarmionego przez wilki. Do wciąż czytanych utworów Kiplinga należą jego książki przeznaczone głównie dla młodzieży: Takie sobie bajeczki (1902) i Puk z Pukowej Górki (1906). Jedyną długą powieścią respektującą zasady tradycyjnej narracji był Kim (1901) opowiadający o chłopcu, wciągniętym do współpracy przez brytyjski wywiad i wędrującym pieszo przez Indie, ze względu ma panoramiczny obraz tego kraju, nazywany “filmem z życia Indii”. W 1892 r. Kipling wydał BarrackRoom Ballads. Sławę poety imperium przyniosły mu takie utwory jak napisany na zakończenie panowania królowej Wiktorii Hymn skruchy (1897) czy The Five Natioms (1903). W późniejszych swych latach poświęcił się publicystyce politycznej i uprawiał literaturę okolicznościową ( m.in. napisał monografię pułku, w których służył i poległ na wojnie jego jedyny syn Gwardie irlandzkie w wielkiej wojnie– 1923) oraz Wspomnienia z Francji (1933).

W 1907 r. Kipling otrzymuje literacką Nagrodę Nobla za zmysł obserwacyjny, dojrzałość idei i wybitny talent prozatorski.

Kiplinga odkrył na nowo – i to przede wszystkim jako poetę – noblista z roku 1948 T.S. Eliot. Twierdził on, że “swoim mistrzostwem Kipling przewyższa klasyków… . Wśród jego utworów nie znajdzie się ani jeden, w którym nie udałoby mu się wypełnić postawionego sobie zadania”. Według Eliota największym osiągnięciem Kiplinga było to, że umiał “zmusić ludzi rozumieć”.

RUDOLPH EUCKEN – ur. 5 stycznia 1846 r. Aurich, zm. 15 września 1926 r. Jena.

Filozof niemiecki.

W 1872 r. opublikował pracę Metoda arystotelesowego badania. Rozgłos w kręgach naukowych przyniosła mu jednak wydana w 1878 r, książka Fundamentalne pojęcia współczesnej myśli filozoficznej, którą po trzydziestu latach uzupełnił i opublikował pod nowym tytułem: Podstawowe kierunki współczesnej myśli. Jeszcze większą popularność nie tylko wśród uczonych, zdobył kolejną swoją pozycją pt. Problem życia ludzkiego w oczach wielkich myślicieli z 1890 roku.

W swoich następnych książkach Eucken nie ograniczał się jedynie do historii filozofii, lecz sam rozwijał swoje idealistyczne koncepcje, w których wskazywał na konieczność krzewienia i ochrony zagrożonych wartości duchowych człowieka. Do tego rodzaju dzieł należą: Walka o życie duchowe (1896), Istota religii (1901) i Podstawowe cechy nowego rozumienia świata (1907).

W 1908 roku Rudolph Eucken – jako pierwszy filozof – uhonorowany został literacką Nagrodą Nobla. Decyzja ta wywołała wiele kontrowersji, sekretarz jury zmuszony był oświadczyć, że werdykt taki spotkałby się na pewno z aprobatą Alfreda Nobla, który ustanawiając nagrodę chciał aby przyznano ją za “wyróżniające się utwory nurtu idealistycznego”. Komitet Noblowski uzasadniając swój wybór wyraził Rudolphowi Euckenowi uznanie za poszukiwanie prawdy, przenikającą wszystko siłę myśli, szeroki horyzont, bystrość i sugestywność, z którymi bronił on i rozwijał filozofię idealistyczną. W swoim odczycie Noblowski zatytułowanym “Naturalizm czy idealizm” filozof stwierdził, że naturalizm to wiara w łączność człowieka z naturą, natomiast idealizm zakłada nie tylko wiarę, ale pozwala również na obcowanie człowieka z Absolutem. Jako literat Eucken nie jest dziś wymieniany nawet w “Leksykonie pisarzy niemieckich”. Także jako filozof jest kompletnie zapomniany. W trzytomowej “Historii filozofii” Władysława Tatarkiewicza jego nazwisko pojawia się zaledwie dwa razy, a i to na marginesie. Zdaniem badaczy jego miejsce znajduje się w przypisach do dziejów filozofii.

SELMA LAGERLÖF – ur. 20 listopada 1858 r. Morbacka, zm. 16 marca 1940 r. Morbacka.

Powieściopisarka i nowelistka szwedzka.

Już w dzieciństwie podejmuje pierwsze próby literackie, a w latach osiemdziesiątych na łamach czasopism publikuje swoje pierwsze sonety. Głównie dzięki babce wcześnie zaczyna ją fascynować świat baśni, legend i wierzeń, przechowywanych w tradycji ojczystej Varmlandii, które postanawia uczynić jednym z tworzyw literackich. W 1890 r. otrzymuje pierwszą nagrodę w konkursie tygodnika “Idun”, za pięć rozdziałów powieści Ur Gosta Berlinbs saga, którą przy wsparciu m.in. Sophie Adlesparre kończy i wydaje rok później pt. Gosta Berlings. W zbiorze opowiadań Niewidzialne ogniwa (1894) konsekwentnie eksploatuje motywy zasłyszanych legend. W 1895 r. porzuca pracę nauczycielki, by całkowicie poświęcić się pisarstwu i dużo podróżuje. Efektem jej wojaży po Włoszech staje się powieść Cuda Antychrystusa (1897), traktująca o rozdźwiękach między socjalizmem a katolicyzmem na Sycylii. Wyprawa do Egiptu i Palestyny przynosi pomysł na wielki epos chłopski Jeruzalem (1901-02). Wielką popularność, zwłaszcza w krajach katolickich przyniosły pisarce wydane w 1903 r. Legendy Chrystusowe, w których zawarła ona swoje, mistyczne poglądy religijne. Na zamówienie dyrektora szkoły podstawowej, Alfreda Dalina, pisze biorąc za wzór “Księgę dżungli” Kiplinga, Cudowną podróż (1906), która zapewnia jej międzynarodową sławę. Do mniej znanych utworów Lagerlöf – która w 1914 r. zostaje członkiem Akademii Szwedzkiej – należą powieści Ojczyzna Liljecrony (1912), Woźnica (1912), Cesarz Portugalii (1914), Wyklęty (1918) i trylogia o rodzinie Löwensköldów: Pierścień generała (1925), Charlotta Löwensköld (1925) i Anna Svärd (1928). Założone w 1957 r. towarzystwo Selmy Lagerlöf propaguje wiedzę o twórczości pisarki.

W 1909 r. Selmę Lagerlöf wyróżniono literacką Nagrodą Nobla w hołdzie wielkiemu idealizmowi, błyskotliwej wyobraźni i duchowej przenikliwości, które wyróżniają jej utwory. Członek jury Klaus Annerstedt zauważył, iż łączy ona w swej twórczości “czystość i prostotę języka, piękno stylu i bogactwo wyobraźni z siłą etyczną i głębią uczuć religijnych”. Na jej utworach wychowało się całe pokolenie tych, którzy na początku naszego wieku byli dziećmi, m.in. Czesław Miłosz czy szwedzki kompozytor Hugo Alfen, który stwierdził: czytać Lagerlöf to to samo, co siedzieć w półmroku hiszpańskiej katedry, kiedy nie wiem czy wszystko to dzieje się we śnie czy na jawie, ale całym jestestwem czujesz, że znajdujesz się na świętej ziemi”.

 

Dodaj komentarz

Filed under pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych

Ustrój państwowy w filozofii Feliksa Konecznego

Trudno rozpatrywać samą państwowość w oderwaniu od podłoża cywilizacyjnego. W bizantyniźmie ta trudność narasta, gdyż tam metodą życia zbiorowego była wszechpaństwowość. Dlatego też opis państwowości będzie wyczerpywał prawie w całości cechy tej cywilizacji. Państwo w bizantynizmie określało możliwie najszerszy obszar życia społeczeństwa. Państwo bizantyńskie powstało ze wschodniej części Imperium Rzymskiego. Pod wpływem silnego oddziaływania kultury egipskiej, syryjskiej i perskiej przyjęło za własne wiele z ich zapatrywań. Urządzenia państwowe były dosyć dokładnie określone i ustalone poprzez prawo. To z kolei pochodziło z przekonań, poglądów i zwyczajów obowiązujących. One określały mentalność ludzi, tak rządzących jak i rządzonych. Oni uważali taki stan rzeczy za dobry i słuszny. Było to dla nich oczywiste. Cywilizacja bizantyńska wyrażała się głównie w państwowości. Zewnętrzną szatą był hellenizm (język, kultura i sztuka). Bizantynizm cywilizacyjnie był od niego odrębny, ale genetycznie pozostał z nim powiązany.[1][67]

Deifikacja władcy nie mogła być stosowana, wprost, bo to sprzeciwiałoby się głównym dogmatom chrześcijańskim. Problem ten rozwiązano następująco: cesarzowi potrzebny jest tylko sam Bóg. Między Bogiem a nim nie ma pośrednika. Cesarz jest predestynowany w zamiarach Bożych do rządzenia.[2][68] Z tego wynika władza cesarska nad Kościołem. Na co Cerkiew przystała nie uznając postulatu niezawisłości od władzy świeckiej. „To było zbyt przeciwne duchowi Wschodu”[3][69] Kodeks Justyniana w pełni taki stan rzeczy sankcjonował. Cesarz odwoływał i powoływał biskupów, zwoływał sobory i im przewodniczył. Miał władze poprawiać lub znosić kanony soborowe – czyli rozstrzygał spory dogmatyczne.[4][70] Jako Boży Namiestnik nie podlegał moralnym napominaniem biskupów. Mógł dopuścić się każdego czynu w imię sprawowanej władzy. Jego władza była absolutna i bezdyskusyjna. Wprowadzony wszędzie Kodeks Justyniana nie dozwalał na jakąkolwiek różnorodność. Jednolita biurokratyczna administracja zarządzała całym społeczeństwem, nie pozostawiając mu miejsca na samodzielną inicjatywę. Tak zniesiono podział prawa na publiczne i prywatne i wprowadzono wszechogarniające prawo państwowe. Bizantyńcy rozumieli uniwersalizm jako jednolite panowanie pewnego typu, który dla swej przewagi może używać przemocy. Taka jednostajność wymaga przymusu, a stosowanie przymusu jest sprawą państwa. Zatem państwu godzi się wszystko. Wolnym było się o tyle, o ile władza państwowa zezwoliła.[5][71] Z tęsknoty do niwelowania różnic wypływała dążność do wszelakich syntez. Takie sztuczne kompromisy, ustalanie wspólnego dla wszystkich minimum miały zastosowanie także w dziedzinie religijnej. To wszystko działo się w imię „jedności” rozumianej jako jednolitość. Nawet Kościół wschodni zatracił zdolność rozumienia prądów do zróżnicowania się w obrębie jedności. Na przykład był tylko jeden zakon – bazyliański.[6][72] Państwo było ponad wszystkim. Uzurpowało sobie role jedynego interpretatora prawa, co pociągało za sobą amoralność życia publicznego.[7][73] „Albo społeczeństwo wykonywało zlecenia władz państwowych, albo też dana organizacja uważana była za antypaństwową i przez państwo zgnieciona. Państwo bizantyńskie oparło się nie na społeczeństwie, lecz na biurokracji i już w pierwszych wiekach średniowiecza cywilizacja bizantyńska wytworzyła państwowość etatystyczną. Tam ojczyzna etatyzmu, taks kancelaryjnych i całego wszędobylstwa państwowego.”[8][74] To było następstwem oparcia się na sile fizycznej. Nieufne państwo ciągle musiało kontrolować poczynania społeczeństwa.

Utrzymanie zaciężnego wojska i tego moloch biurokratycznego pociągało za sobą znaczne koszta. Stąd zrodził się fiskalizm rujnujący gospodarkę. Wobec zmniejszających się wpływów budżetu intensyfikowano nadzór i obciążenia podatkowe. Posunięto się nawet do zbiorowej odpowiedzialności za podatki! W handlu stosowano monopole i protekcjonizm. Państwo bizantyńskie było kosmopolityczne. Społeczeństwo podzieliło się na kasty. Warstwą dominującą był aparat urzędniczy i wojskowi. Bardziej zwracano uwagę na formę niż na treść, literalną zgodność z prawem niż sytuacje faktyczną. Do przesady rozbudowano formy ceremoniału dworskiego, mającego odzwierciedlać potęgę i majestat panującego.


 

[1][67] Feliks Koneczny, „Cywilizacja bizantyńska”, Wydawnictwo Towarzystwa im. Romana Dmowskiego, Londyn 1973,  s. 61.

[2][68] Tamże, s. 162.

[3][69] „O wielości cywilizacji”, dz. cyt. s. 297.

[4][70] „Cywilizacja bizantyńska”, dz. cyt. s. 158-159.

[5][71] „O wielości cywilizacji”, dz. cyt. s. 263.

[6][72] Tamże, s. 263.

[7][73] Tamże, s. 101.

[8][74] Tamże, s. 293.

Dodaj komentarz

Filed under prace magisterskie

Ciało i cielesność w kulturze Azteków

Uwagi i wnioski końcowe pracy licencjackiej

Praca miała na celu przeanalizowanie ciała i jego funkcji kulturowych, znaczeń, symboli i ról, jakie pełniło ono w społeczeństwie azteckim.

Jak wynika to z przytoczonych przykładów ciało pełniło ważną rolę w religii azteckiej. W wielu mitach na plan pierwszy wysuwa się silna wiara Azteków w zdolności ciała do transformacji i przemiany w inne istoty. Przekonanie to uwidacznia się w ewolucji ciała człowieka przez wszystkie mityczne epoki. Ważnym faktem jest tutaj doskonałość ostatniej formy ciała ludzkiego w epoce współczesnej Azteków. Z niedoskonałych półludzkich hybryd prarodziców, powstaje w skutek boskiej ingerencji doskonała forma końcowa ciała. Mimo to powstanie tego ostatecznego modelu okupione było ofiarami i walkami bóstw. W konsekwencji doprowadziło to Azteków do przekonania, że ich ciało podwładne jest bogom. Stąd też liczne ofiary z krwi i ludzkich serc. Oprócz składania ofiar ludzkich spowodowało to przymus samookaleczenia, które w pewnych kręgach stawało się codziennym obowiązkiem. Uogólniając można więc powiedzieć, że ciało Azteków podporządkowane było bogom i musiało spełniać wobec nich swoje powinności. Szczególnym przejawem tego stanu było charakteryzowanie ofiar na podobieństwo bogów lub okaleczanie ich w taki sposób, aby kojarzone był one z domeną, atrybutem określonego bóstwa. Innym przykładem tego stanu może być sposób postępowania z ciałem po śmierci, gdzie określony rodzaj śmierci determinował odpowiednie ryty. W podejściu do ciała ujętym w religii azteckiej zaznaczaj ą się również pewne ogólne tendencje charakterystyczne również dla innych kultur. Ma to miejsce na przykład w specjalnym traktowaniu szczątków zmarłych, co występuje również w religii chrześcijańskiej lub chociażby w wierzeniach Dalekiego Wschodu.

Religia wyznaczała ogólną ideologię państwa, a co za tym idzie w dużej mierze wpłynęła na wytworzenie się poszczególnych warstwy społeczeństwa azteckiego. Każda z nich pełniła określoną funkcję i miała swoje z góry ustalone zadania wobec kultu i państwa. W grupie wojowników dostarczających jeńców na ofiary bogom główną cechą cielesności była sprawność fizyczna. Dzięki temu mogli oni zapewnić sobie szybki awans w hierarchii. Wewnątrz tej grupy dużą wagę przywiązywano do stroju i ogólnego wyglądu zewnętrznego. Insygnia, ozdoby i fryzura komunikowały bowiem czyny wojownika reszcie społeczeństwa i świadczyły o jego dokonaniach. Podobna kwestia dotyczy kupców, którzy nie ciesząc się za dużym poważaniem społecznym, rekompensowali sobie ten stan przebierając się za wojowników podczas świąt. Zwykle jednak ubierali się oni skromnie, jedynie we własnym gronie manifestując po przez ubiór swoje bogactwo. Inne podejście do ciała charakteryzowało kapłanów. Ciało w ich społeczności miało być przed wszystkim odporne na ból spowodowany samookaleczeniami i długotrwałymi postami. Liczyła się również fizyczna wytrzymałość potrzebna przy długo trwających świętach, gdzie kapłani pełnili uciążliwe i monotonne posługi. Podobnie jednak jak u omówionych wcześniej grup poprzez ciało manifestowali oni swój status społeczny. Przejawiało się to w odpowiednim malowaniu skóry, fryzurze i bliznach, które świadczyły o ich oddaniu bóstwom. Wynika z tego ogólny wniosek, że poprzez ciało Aztekowie wyrażali przynależność do określonej warstwy społecznej, a także swój status i dokonania.

Najważniejszą częścią ciała, która mówiła o statusie społecznym danego człowieka była głowa. Odpowiednia fryzura odróżniała kapłana od kupca i wojownika. Było to szczególnie widoczne w społeczności wojowników, w której odpowiednia fryzura świadczyła o dokonaniach wojennych i była wyznacznikiem statusu społecznego. Ważną rolę pełniły w tej kwestii również ozdoby twarzy umieszczane na wargach i uszach. Odpowiednia przetyczka wargowa i kolczyki wykonane z drogiego kruszcu były atrybutami osób możnych i powszechnie poważanych. Charakterystyczny jest również związek jaki występował miedzy głową i sercem. Te dwa organy w przeświadczeniu Azteków stanowiły nieodłączny element i były gwarantem harmonii ciała. O czym świadczą przykłady z mitologii, gdzie zaburzenie proporcji między tymi organami (np. dwie głowy i jedno serce lub serce i brak głowy) były typowymi cechami postaci demonicznych. Silny wpływ mitologii i zawartych w niej prawa i przekonań dotyczących ciała i cielesności doprowadziły w konsekwencji Azteków do uznania najeźdźców hiszpańskich za istoty boskie. Potwierdzeniem tego była jasna fryzura i biała skóra Europejczyków. Potwierdzały to również pewne cech cielesności Hiszpanów nie występujące u Azteków, jak chociażby obfity zarost, który w religii Azteków był atrybutem jednego z bogów.

Sami Hiszpanie prezentowali dość ambiwalentny stosunek do ciała Azteków. O ile koloryt strojów, egzotyczne tańce podczas świąt, pieczołowicie wykonane ozdoby i dbałość Azteków o higienę budziły u nich podziw, o tyle wrażenie to niszczyło odkrycie ofiar ludzkich i kanibalizmu, co było nie zrozumiałe dla Hiszpanów. Te skrajne emocje wytworzyły, szczególnie u nie wykształconych, obarczonych licznymi uprzedzeniami konkwistadorów liczne fałszywe wyobrażenia i poglądy przypisywane ciału i cielesności Azteków. Te fantastyczne przekonani nie pokrywały się jednak z prawdą.

Społeczność aztecka była skrajnie patriarchalna. Dlatego też ważne funkcje społeczne pełnili głownie mężczyźni. Kobiety zaś reprezentowały sferę domową. Podobnie jak i u Hiszpanów istniała duża pruderyjność i liczne zakazy dotyczące kontaktów męsko – damskich. Za główną cechę cielesności kobiecej uznawane było dziewictwo i prokreacja. Wyznaczało to rolę kobiety w całym społeczeństwie. Stawała się ona najpierw żoną, a potem matką. Inną funkcję pełniły jedynie prostytutki, które mimo możliwości uczestniczenia w licznych świętach nie cieszyły się wysokim poważaniem społecznym, aczkolwiek były one w pewnych granicach akceptowane, a nawet niezbędne jako doświadczone akuszerki. Widać tu, że atrybuty cielesności kobiet wyznaczały ich miejsce w społeczeństwie. Ciekawym faktem jest wiara Azteków w przepełnienie magiczną mocą ciała kobiet ciężarnych co determinowało określone podejście do nich, jak na przykład izolowanie ich podczas niektórych uroczystości. Być może właśnie dlatego matki z licznym potomstwem cieszyły się dużym prestiżem i poważaniem społecznym. Ważnym faktem wydaje się również brak tabu menstruacyjnego występującego powszechnie w innych kulturach. Mimo to kobiety, nie licząc prostytutek, miały znacznie ograniczoną swobodę seksualną. Mężczyźni mogli zgodnie z prawem zwyczajowym dopuszczać się w pewnych okolicznościach zdrady. Podobne zachowanie u kobiet karane było śmiercią. Restrykcyjne prawa obejmowały również stosunki homoseksualne i patologiczne, takie jak kazirodztwo. Zachowania takie karane były śmiercią. Na uwagę zasługuje tu jednak fakt, że mimo kar za homoseksualizm, podczas pewnych okoliczności świątecznych mężczyźni przebierali się za kobiety naśladując ich zachowanie.

Podsumowując możemy stwierdzić, że ciało w społeczeństwie Azteków miało odzwierciedlać boski, mityczny porządek. Stanowiło ono pomost między światem ludzi i bogów czego przejawem były ofiary, samookaleczenia i szczególne znaczenie w nich krwi i serca. Natomiast w kontaktach społecznych stanowiło o wzajemnych relacjach między i wewnątrz grupowych. Podobnie ma to miejsce, jeżeli chodzi o kontakty między płciami, tu ciało również determinowało określone zachowania i obowiązki naszpikowane licznymi zakazami.

Dodaj komentarz

Filed under pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych